Ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari tо‘plamida Respublikamiz o’qituvchilari, soha mutaxasislari, ilmiy tadqiqotchilar, magistrlar, talabalarning ilmiy maqolalari о‘rin olgan
MAKTABDA O‘QUVCHI-QIZLAR BILAN ISHLASHNING PSIXOLOGIK VAZIFALARI
Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘quvchi-qizlar bilan ishlash jarayonining psixologik jihatlari, ularning shaxs sifatida shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar hamda ta’lim-tarbiya jarayonida psixologning vazifalari yoritilgan. O‘quvchi-qizlarning ijtimoiy faolligini oshirish, ruhiy barqarorligini ta’minlash, o‘ziga ishonchini rivojlantirish va sog‘lom turmush tarzini shakllantirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar: o‘quvchi-qizlar, psixologik ish, tarbiya, shaxs rivojlanishi, ijtimoiy muhit, o‘ziga ishonch, kommunikatsiya, ma’naviy tarbiya, ta’lim jarayoni, moslashuv.
OTА-ONALAR VA FARZAND O‘RTASIDAGI MUNOSABATLAR
Annotatsiya: Ushbu maqolada ota-onalar va farzandlar o‘rtasidagi munosabatlarning ahamiyati, oiladagi psixologik muhitning bola shaxsining shakllanishiga ta’siri hamda sog‘lom va ijobiy munosabatlarni shakllantirishning pedagogik va psixologik jihatlari yoritilgan. Shuningdek, ota-onalarning tarbiyadagi roli, farzand bilan muloqot qilish madaniyati, o‘zaro hurmat va ishonchning oila mustahkamligidagi o‘rni haqida fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar: oila, ota-ona, farzand, tarbiya, psixologik muhit, ishonch, hurmat, muloqot, mehr-muhabbat, ijtimoiy rivojlanish, shaxs shakllanishi.
DAVLAT BUDJETI DAROMADLARI BARQARORLIGINI TA’MINLASH
Ushbu tezis davlat budjeti daromadlari barqarorligini ta’minlashning nazariy-uslubiy asoslari va amaliy yo‘nalishlarini yoritadi. Daromadlar bazasini diversifikatsiya qilish, soliq ma’murchiligini takomillashtirish, makroiqtisodiy xatarlarni boshqarish hamda o‘rta muddatli fiskal rejalashtirish orqali budjet tushumlari barqarorligini kuchaytirish bo‘yicha takliflar asoslanadi. This thesis discusses theoretical and methodological foundations of ensuring the stability of state budget revenues and practical policy directions. It substantiates measures to diversify the revenue base, improve tax administration, manage macroeconomic risks, and strengthen medium-term fiscal planning to stabilize and make budget inflows more predictable.
budjet daromadlari; barqarorlik; soliq ma’murchiligi; diversifikatsiya; fiskal xatar; o‘rta muddatli rejalashtirish; prognozlash
budget revenues; stability; tax administration; diversification; fiscal risk; medium-term planning; forecasting
TEMIR YO‘L TRANSPORTIDA INNOVATSION FAOLIYATNI RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI
Annotatsiya: Mazkur maqolada temir yo‘l transport tiziminining innovatsion faoliyatini rivojlantirishni belgilab beruvchi asosiy yo‘nalishlar, temir yo‘l transport tizimini iqtisodiy rivojlantirishning asosiy vazifalari, O‘zbekistonda temir yo‘l trans- porti ishi ko‘rsatkichlari tendensiyalari tadqiq etildi, temir yo‘l transportini tarkibiy isloh qilishning eng muhim shartlari ko‘rsatib berildi, tahlil natijalariga ko‘ra o‘rganilgan muammolar tizimlashtirildi, shu bilan birga temir yo‘l transportida innovatsion faoliyatni rivojlantirish yo‘llari taklif etilgan. Abstract: In this article, the main directions defining the development of innovation activities of the railway transport system, the main tasks of economic development of the railway transport system, trends in indicators of the work of rail transport in Uzbekistan were studied, the most important conditions for structural reform of rail transport were outlined, the problems studied according to the results of the analysis were systematized. Аннотация: В данной статье изучены основные направления, определяющие развитие инновационной деятель- ности системы железнодорожного транспорта, основные задачи экономического развития системы железнодо- рожного транспорта, тенденции показателей работы железнодорожного транспорта в Узбекистане, наиболее важные обозначены условия структурного реформирования железнодорожного транспорта, систематизированы проблемы, изученные по результатам анализа.
Kalit so‘zlar: temir yo‘l transporti tizimining innovatsion faoliyati, innovatsion model, innovatsion faoliyat, transport tizimi, vazifalar irarxiyasi, transport kompleksi, innovatsion salohiyat, intermodal va multimodal tashuv turlari, xizmatlar bozori, temir yo‘l transport infratuzilmasi, asosiy yo‘nalishlar, logistik konsepsiya imitatsion model.
Key words: innovation activities of the railway transport system, innovation model, innovation activity, transport System, Task hierarchy, transport complex, innovation capacity, intermodal and multimodal types of transport, services market, railway transport infrastructure, main lines, logistic concept imitation model.
Ключевые слова: инновационная деятельность системы железнодорожного транспорта, инновационная модель, инновационная деятельность, транспортная система, иерархия задач, транспортный комплекс, инновационный потенциал, интермодальный и мультимодальный виды транспорта, рынок услуг, инфраструктура железнодорож- ного транспорта, основные направления, имитационная модель логистической концепции.
THE ROLE OF CLT (COMMUNICATIVE LANGUAGE TEACHING) METHOD IN ENGLISH LANGUAGE ACQUISITION
Abstract: In recent years, pedagogical approaches have changed radically in the processes of language learning. Globally, the communicative approach to learning and teaching English has become popular as an advanced methodological direction. Among modern language learning methods, CLT, or Communicative Language Teaching, has been recognized as one of the most effective approaches to foreign language acquisition worldwide. This method has taken foreign language learning to a new level in terms of quality and efficiency, using neuro-linguistic and cognitive psychology, language and speech theory, and modern interactive technologies.
Keywords: CLT, Communicative Language Teaching, English, communicative approach, language learning, communication, methodology, pedagogy.
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLA SHAXSIDA KREATIVLIK (IJODIY) QOBILIYATINI SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK OMILLARI
Annotatsiya: Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bola shaxsida kreativlik (ijodiy) qobiliyatini shakllantirishning psixologik omillari ifodalangan. Bolalarni maktabga tayyorlash jarayonida ularni kreativlik qobiliyatini o‘stirishning amaliy ahamiyati yaxlit ilmiy yondashuv asosida tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari maktabgacha yoshdagi bolalarning ta’lim jarayonida kreativlik (ijodiy) qobiliyatini shakllantirishning psixologik omillarini ularning turli faoliyatlarida amalga oshirish yo‘llari ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: kreativlik (ijodiy) qobiliyat, psixologik omil, kognitiv rivojlanish, maktabga tayyorgarlik, xayol, tasavvur, bola ruhiyati.
ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ЗНАЧИМОСТЬ ПРИМЕНЕНИЯ МЕТОДОВ МНЕМОТЕХНИКИ В РАЗВИВАЮЩИХ ЦЕНТРАХ
Аннотация. В данной статье раскрывается педагогическое значение применения методов мнемотехники в деятельности развивающих центров при развитии когнитивных способностей детей дошкольного возраста в рамках государственной образовательной программы «Ilk qadam». В исследовании анализируются возможности развития памяти, внимания, аналитического мышления и творческого воображения у детей на основе интеграции мнемотехнических методов с визуальными, акустическими и кинестетическими учебными стратегиями, а также на основе функционально-семантической реконструкции мнемоквадратов и символических образов. В статье мнемотехника рассматривается как универсальное методическое средство в условиях развивающей образовательной среды и обосновывается её роль в активизации речевой и познавательной деятельности детей.
Ключевые слова: программа «Первый шаг», развивающие центры, мнемотехника, когнитивные способности, мнемоквадраты, символические образы, интегративное обучение.
ANALYSIS OF THE PREVALENCE, STRUCTURE AND CLINICAL CHARACTERISTICS OF DENTAL DISEASES IN MILITARY PERSONNEL SERVING IN EXTREME CLIMATIC CONDITIONS.
Abstract. Inflammatory periodontal diseases are considered major dental diseases, as they have been the most common among other maxillofacial disorders for many decades. The primary goal of treating inflammatory periodontal diseases is to eliminate pathogens and eliminate the negative consequences of their impact on periodontal tissue, as pathological changes in periodontal tissue occur when microorganisms are activated against the background of decreased body resistance.
Key words. Periodontium, individual oral hygiene, maladaptive processes, adhesion, sensitivity, bioactive substances.
ALEKSANDR FAYNBERG SHE’RIYATIDA INSONPARVARLIK G‘OYALARINING BADIIY TALQINI
Mazkur maqolada Aleksandr Faynberg she’riyatida insonparvarlik g‘oyalarining badiiy talqini tahlil qilinadi. Shoir asarlarida inson qadri, mehr-oqibat, bag‘rikenglik va ma’naviy poklik kabi tushunchalar poetik vositalar orqali yoritiladi. Faynberg ijodida insonparvarlik umuminsoniy qadriyat sifatida talqin etiladi. This article analyzes the artistic interpretation of humanistic ideas in the poetry of Aleksandr Faynberg. In his works, concepts such as human dignity, kindness, tolerance, and spiritual purity are expressed through poetic devices. Humanism in Faynberg’s poetry is interpreted as a universal value.
Kalit so‘zlar: Aleksandr Faynberg, insonparvarlik, badiiy talqin, lirika, ma’naviyat, bag‘rikenglik, umuminsoniy qadriyatlar.
Keywords: Aleksandr Faynberg, humanism, artistic interpretation, lyric poetry, spirituality, tolerance, universal values.
FAYNBERG ASARLARIDA SEVGI VA INSON QALBI KECHINMALARI
Mazkur maqolada Aleksandr Faynberg asarlarida sevgi mavzusi va inson qalbining ichki kechinmalari badiiy tahlil qilinadi. Shoir she’riyatida sevgi nafaqat romantik tuyg‘u, balki ma’naviy poklanish va ruhiy yuksalish omili sifatida talqin etiladi. Inson qalbining nozik holatlari, iztiroblari va umidlari poetik vositalar orqali yoritiladi. This article analyzes the theme of love and the inner experiences of the human heart in the works of Aleksandr Faynberg. In his poetry, love is interpreted not only as a romantic feeling but also as a source of spiritual purification and moral elevation. The delicate emotional states, sufferings, and hopes of the human soul are revealed through poetic devices.
Kalit so‘zlar: Aleksandr Faynberg, sevgi, inson qalbi, ruhiy kechinma, lirika, ma’naviyat, poetik tasvir, falsafiy mushohada.
Keywords: Aleksandr Faynberg, love, human heart, inner experience, lyric poetry, spirituality, poetic imagery, philosophical reflection.
BO‘LAJAK TARIXCHILARDA TARIX FALSAFASINING ZAMONAVIY KONSEPSIYALARIGA DOIR BILIMLARNI RIVOJLANTIRISH SAMARADORLIGI
Annotatsiya. Bo‘lajak tarix o‘qituvchilarida tarix falsafasining zamonaviy konsepsiyalariga doir bilimlarni rivojlantirish samaradorligi hususida ayrim fikr mulohazalar bayon etilgan. Shuningdek, bo‘lajak tarix o‘qituvchilarida tarix falsafasining zamonaviy konsepsiyalariga doir bilimlarni rivojlantirishga oid tajriba sinov ishlarining mazmuni, mohiyati hususida ham ayrim mulohazalar bayon etilgan. Аннотация. В статье изложены некоторые соображения относительно эффективности развития знаний о современных концепциях философии истории среди будущих учителей истории. Также высказаны некоторые соображения относительно содержания и сущности экспериментальной работы по изучению развития знаний о современных концепциях философии истории среди будущих учителей истории. Abstract. Some considerations are expressed regarding the effectiveness of developing knowledge of modern concepts of the philosophy of history among future history teachers. Also, some considerations are expressed regarding the content and essence of experimental testing work on the development of knowledge of modern concepts of the philosophy of history among future history teachers.
Kalit so’zlar. Bo‘lajak tarix o‘qituvchilari, tarix falsafasi, zamonaviy konsepsiyalar, bilim, rivojlantirish, tajriba-sinov, respondent.
Ключевые слова: будущие учителя истории, философия истории, современные концепции, знания, развитие, экспериментальное тестирование, респондент.
Keywords. Future history teachers, philosophy of history, modern concepts, knowledge, development, experimental testing, respondent.
NODAVLАТ TA’LIM TASHKILOTLARIDA O‘QUVCHILARDA KREATIVLIKNI RIVOJLANTIRISHNI BOSHQARISH
Annotatsiya. Mazkur maqolada nodavlat ta’lim tashkilotlarida o‘quvchilarning kreativ fikrlashini rivojlantirish jarayonini samarali boshqarish masalalari tahlil qilinadi. Kreativlikni rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari, boshqaruv mexanizmlari hamda ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan innovatsion metodlar yoritilgan. Shuningdek, o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini shakllantirishda ta’lim muassasasi rahbariyati, pedagoglar va ta’lim muhitining o‘rni ilmiy asosda izohlangan.
Kalit so‘zlar: kreativlik, nodavlat ta’lim tashkilotlari, boshqaruv, ijodiy fikrlash, innovatsion metodlar, ta’lim jarayoni, pedagogik muhit.
QO’QON XONLIGI HARBIY MUDOFAA TIZIMINING SHAKLLANISHI VA UNING HOLATI
Mazkur maqolada Qo‘qon xonligining harbiy tizimi va qo‘shin tuzilmasi tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi. XVIII–XIX asrlarda mavjud bo‘lgan harbiy boshqaruv tizimi, qo‘shin tarkibi yoritib berilgan. В данной статье на основе исторических источников анализируется военная система и структура армии Кокандского ханства. Особое внимание уделяется системе военного управления и структуре армии, существовавшим в XVIII-XIX веках. This article analyzes the military system and army structure of the Kokand Khanate based on historical sources. It examines the military administrative system and the composition of the army that existed during the 18th–19th centuries.
Kalit so’zlar: Qo’qon, Shohruhbiy, Norbo‘tabiy, Muhammad Alixon, Buxoro amirligi, Xiva xonligi.
Ключевые слова: Коканд, Шахрухбий, Норбутабий, Мухаммад Алихан, Бухарский эмират, Хивинское ханство.
Keywords: Kokand, Shahrukhbiy, Norbutabiy, Muhammad Alikhan, Bukhara Emirate, Khiva Khanate.
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA TADBIRKORLIK SUBYEKTLARI BARQARORLIK REYTINGINI SHAKLLANTIRISH VA MONITORING QILISH USULLARI
Annotatsiya: So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar iqtisodiyotning barcha sohalariga chuqur kirib bormoqda. Ayniqsa, tadbirkorlik subyektlari faoliyati, ularning moliyaviy natijalari, tashqi va ichki muhitga moslashishi, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish tarmoqlarini zamonaviy boshqarish jarayoni tubdan o‘zgarmoqda. Raqamli transformatsiya zamonaviy biznesga ko‘plab innovatsion imkoniyatlarni ochib beradi, resurslardan samarali foydalanish, xavflarni aniqlash va oldini olish, raqobatbardoshlikni ta’minlash hamda moliyaviy barqarorlikni doimiy monitoring qilish imkoninatini yaratadi. Tadbirkorlik subyektlari barqarorlik reytingini shakllantirish va monitoring qilishda raqamli vositalar va axborot texnologiyalari muhim usullardan biri sifatida hozirgi kunda alohida ahamiyat kasb etmoqda.
Kalit so‘zlar: raqamli texnologiyalar, tadbirkorlik subyektlari, barqarorlik reytingi, monitoring, iqtisodiy tahlil, axborot tizimi, moliyaviy barqarorlik, boshqaruv, innovatsiya.
MAYDALASH-QAYTA YUKLASH PUNKTIDA AVTOSAMOSVALLAR YUK AG’DARISHIDAN HOSIL BOLGAN CHANGLARINI BOSTIRISH USULI
Dunyoda ochiq usulda qazish ishlarining yuzaga kelayotgan asosiy muammolardan biri bu chang miqdorining me`yoridan ortib ketishi bo’lib, ko’tarilayotgan chang atrof muxitga, insonlarga, karyer texnikalari ishchi elementlariga va boshqa uskunlarga jiddiy zarar yetkazadi. Konchilik sanoati rivojlangan hududlar havosiga chang, uglerod va azot oksidlari, oltingugurt angidridi, vodorod sulfidi va boshqa kimyoviy birikmalar chiqib turadi. Muhitning changlar bilan ifloslanishida avtomobil transporti yordamida tashilayotgan tog’ jinslarining bunkerga yuklash vaqtidagi jarayon katta ahamiyat kasb etadi. Olib borilgan izlanishlar shuni ko’satdiki, Muruntog’ karyerida o’rnatilgan konveyer bunkeriga o’rta hisobda har 3-5 daqiqada avtosamosvallar orqali yuk kelib to’kiladi va changli muhitni hosil qiladi (1-rasm).
KIMYO DARSLARIDA INTERAKTIV METODLARDAN FOYDALANISHNING SAMARADORLIGI VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR
Annotatsiya. Ushbu maqolada umumiy o'rta ta'lim maktablarida kimyo fanini o'qitishda interfaol metodlar (aqliy hujum, didaktik o'yinlar, guruhli muhokamalar, muammo asosidagi o'rganish) va shuningdek raqamli texnologiyalar (PhET interfaol simulyatsiyalari, Kahoot va Quizizz platformalari, virtual laboratoriyalar, multimedia resurslari) ning samaradorligi o'rganiladi. Tadqiqotni ishlab chiqishda xorijiy va O'zbekistonlik olimlarning ishlariga asoslanib, ushbu yondashuvlarning o'quvchilarning faolligini 30–40% ga oshirishi, kontseptual tushunishni yaxshilash va motivatsiyani oshirishni ko'rsatadi. Amaliy tajribalar Toshkent,Samarqand shahridagi maktablarda o'tkazilgan bo'lib, natijalar baholar o'sishi (o’rtacha taxminiy hisobda 10–15%), tushunish darajasining yaxshilanishi va o'quvchilarning o’qishga bo’lgan o’qish salohiyatini oshirganini tasdiqlaydi. Maqolada afzalliklar, cheklovlar (internet muammolari, o'qituvchi tayyorgarligi) va O'zbekiston ta'lim tizimiga mos bo’lgan bir nechta takliflar va loyihalar ko’rsatib o’tilgan.
Kalit so'zlar: interfaol metodlar, raqamli texnologiyalar, kimyo ta'limi, PhET simulyatsiyalari, virtual laboratoriya, o'quvchi faolligi, samaradorlik, innovatsion ta'lim.
PORP VA TORP OSSIKULOPLASTIKASI: N=40 SERIYADA ESHITISH NATIJALARI VA ADABIYOT BILAN QIYOSLASH
Maqsad: PORP va TORP protezlari qo‘llanganda eshitish natijalarini baholash va ularni adabiyotdagi benchmark ko‘rsatkichlar bilan qiyoslash.
Kalit so‘zlar: PORP, TORP, ossikuloplastika, ABG, titanium, surunkali o‘rta otit.
14–17 YOSHDAGI O‘QUVCHILARNING TANA TUZILISHI XUSUSIYATLARINI HISOBGA OLGAN HOLDA JISMONIY TAYYORGARLIKNI INDIVIDUALLASHTIRISH
Mazkur maqolada 14–17 yoshdagi o‘quvchilarning jismoniy tayyorgarligini tana tuzilishi (somatotip) xususiyatlarini hisobga olgan holda individuallashtirish masalasi yoritilgan. O‘smirlik davrida organizmning morfofunksional rivojlanishidagi individual farqlar jismoniy yuklamalarni differensial tashkil etishni talab qiladi. Tadqiqot jarayonida o‘quvchilarning antropometrik ko‘rsatkichlari aniqlanib, somatotipga mos mashg‘ulot dasturi ishlab chiqildi. Pedagogik tajriba natijalari individuallashtirilgan yondashuv jismoniy sifatlarning (kuch, tezkorlik, chidamlilik) samarali rivojlanishiga xizmat qilishini ko‘rsatdi. В статье рассматривается проблема индивидуализации физической подготовки школьников 14–17 лет с учетом особенностей телосложения (соматотипа). В подростковом возрасте наблюдаются выраженные морфофункциональные различия, что требует дифференцированного подхода к организации физических нагрузок. В ходе исследования были определены антропометрические показатели учащихся и разработана программа занятий с учетом соматотипа. Результаты педагогического эксперимента показали, что индивидуализированный подход способствует эффективному развитию физических качеств (силы, быстроты, выносливости). This article examines the issue of individualizing physical training of 14–17-year-old students based on body type (somatotype) characteristics. During adolescence, significant morphofunctional differences are observed, which require a differentiated approach to organizing physical loads. In the course of the study, anthropometric indicators of students were determined and a training program adapted to somatotype characteristics was developed. The results of the pedagogical experiment demonstrated that an individualized approach contributes to the effective development of physical qualities such as strength, speed, and endurance.
Kalit so‘zlar: individuallashtirish, jismoniy tayyorgarlik, somatotip, o‘smirlar, jismoniy sifatlar, differensial yondashuv.
Ключевые слова: индивидуализация, физическая подготовка, соматотип, подростки, физические качества, дифференцированный подход.
Keywords: individualization, physical training, somatotype, adolescents, physical qualities, differentiated approach.
BO‘LAJAK INGLIZ TILI O‘QITUVCHILARI YOZUV KOMPETENSIYASINI TAKOMILLASHTIRISHDAGI MAVJUD MUAMMOLAR VA PEDAGOGIK SHART SHAROITLAR
Annotatsiya Mazkur tezisda bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining yozuv kompetensiyasini rivojlantirishdagi muammolar va uni takomillashtirishning pedagogik shart-sharoitlari tahlil qilinadi. Yozuv kompetensiyasi grammatik aniqlikdan tashqari izchillik, argument rivoji va metakognitiv nazoratni o‘z ichiga oluvchi ko‘p o‘lchovli konstruksiya sifatida yoritiladi. Tadqiqotlar asosida matndagi mantiqiy bog‘liqlikni ta’minlashdagi kamchiliklar, mexanik jihatlarga ortiqcha e’tibor hamda mahsulotga yo‘naltirilgan an’anaviy o‘qitish yondashuvlari asosiy muammolar sifatida ko‘rsatiladi. Ularni bartaraf etishda jarayonga yo‘naltirilgan va strategiyaga asoslangan o‘qitish, formativ baholash hamda reflektiv faoliyat muhim pedagogik shartlar sifatida asoslanadi. AbstractThis thesis examines the existing problems and pedagogical conditions for developing writing competence among pre-service English teachers. Writing competence is viewed as a multidimensional construct that includes coherence, argument development, and metacognitive regulation in addition to grammatical accuracy. Research identifies common challenges such as weak text coherence, excessive focus on mechanical correctness, and reliance on traditional product-oriented instruction. To address these issues, the study emphasizes the importance of process-oriented and strategy-based teaching, formative assessment, and reflective practice. Strengthening writing competence at the teacher education stage is considered essential for fostering professional growth and improving instructional effectiveness. В тезисе рассматриваются проблемы и педагогические условия развития письменной компетенции будущих учителей английского языка. Письменная компетенция трактуется как многомерная конструкция, включающая связность текста, развитие аргументации и метакогнитивный контроль. Основные трудности связаны с ориентацией на механическую правильность и традиционное продукт-ориентированное обучение. Обосновывается необходимость процессно-ориентированного и стратегического обучения, формативного оценивания и рефлексивной практики.
Kalit so‘zlar: yozuv kompetensiyasi, bo‘lajak o‘qituvchilar, jarayonga yo‘naltirilgan o‘qitish, strategiyaga asoslangan yondashuv, formativ baholash.
Keywords: writing competence, pre-service teachers, process-oriented instruction, strategy-based teaching, formative assessment.
Ключевые слова: письменная компетенция, будущие учителя, процессно-ориентированное обучение, стратегическое обучение, формативное оценивание.
TA’LIM JARAYONIDAGI NIZOLARNI GENDER HOLATI BO’YICHA, PEDAGOG VA TALABA O‘RTASIDA TADQIQ ETILISHI.
Annotatsiya: Mazkur maqolada ta’lim jarayonida pedagog va talaba o‘rtasida yuzaga keladigan nizolarni gender nuqtai nazaridan tahlil qilish masalalari yoritilgan. Tadqiqotda pedagogik nizolarning kelib chiqish omillari, gender stereotiplari, kommunikativ munosabatlar hamda pedagogik muhitdagi ijtimoiy-psixologik omillar o‘rganildi. Ta’lim jarayonida erkak va ayol talabalar hamda pedagoglar o‘rtasidagi muloqot uslubi, nizolarni qabul qilish va hal etish strategiyalaridagi farqlar tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, gender xususiyatlari pedagogik nizolarning paydo bo‘lishi va ularni hal qilish jarayoniga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu asosda ta’lim muassasalarida genderga sezgir pedagogik muhitni shakllantirish va nizolarni konstruktiv hal qilish mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi.
Kalit so‘zlar: gender, pedagogik nizo, ta’lim jarayoni, pedagog-talaba munosabati, kommunikativ madaniyat, gender stereotiplari, konfliktologiya, pedagogik muhit.
IMPROVING THE MECHANISMS FOR DEVELOPING STUDENTS' MILITARY-SPORTS COMPETENCIES WITHIN THE FRAMEWORK OF PHYSICAL EDUCATION CLASSES.
Military sports training of students is a direct preparation of young people for army life. Young men must come to the army physically and mentally prepared, then they will quickly adapt to army life. In sports, a young man, and then a young man, in addition to the opportunity to improve physically, also receives spiritual skills of courage, patience, overcoming oneself, which is so necessary in modern and often quite tough life. O‘smirlarni harbiy sport mashg‘ulotlariga tayyorlash bosqichda o‘quvchilarni vatan mudofaasi uchun jismonan va ruhan tayyor bo'lishlari kerak, shunda ular armiya hayotiga tez moslashadi. O‘smirlarni jismoniy sifatlaridan tashqari, zamonaviy bilimlarni olish va kelajak uchun zarur bo'lgan jasorat, sabr-toqat, o'zini yengish kabi ruhiy ko'nikmalarga ega bo'ladi.
Keywords: Physical culture, teens, basketball, handball, football, exercise, movement skills, skills-requirements, action games, physical qualities, endurance, military equipment, mental, moral, educational training.
Kalit so‘zlar: Jismoniy madaniyat, o‘smirlar, basketbol, gandbol, futbol, jismoniy mashqlar, harakat ko‘nikmalari, malaka-talablari, harakatli o‘yinlar, jismoniy sifatlar, chidamlilik, harbiy-texnikalar, aqliy, axloqiy, ruxiy tarbiya.
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA BOLALARNING JISMONIY-HARAKAT SALOHIYATINI MAQSADLI SHAKLLANTIRISH VA TAKOMILLASHTIRISH TIZIMI.
Sog‘lom bolani tarbiyalashda eng muhim vositalardan biri jismoniy mashqlar, harakatli o‘yinlar va sport ko‘ngilochar o‘yinlari sanaladi. Bolalar bilan jismoniy mashqlarni bajarganda ularning salomatligini kuzatib borish, tashqi ko’rinishiga, kayfiyatiga, charchashi, ishtahasi, uyqusiga e‘tibor berish juda muhim. Har bir hatto mutlaqo sog‘lom bola ham yilda 2-3 marta tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilgani ma’qul. Boladagi jismoniy sifatlar, harakat ko’nikma va malakalari rivojining zarur hamda etarli darajasini ta‘minlovchi jismoniy imkoniyatlarning tabiiylikka muvofiq va individual - mos tarzda rivojlantirilishi, maktabgacha yoshdagi bolalarga jismoniy umumiy tarbiyaga oid ma’lumotlarni berish, bunda ularning jismoniy tarbiyasiga oid aqliy, texnologik, axloqiy, etik va estetik qadriyatlarni o‘zlashtirishiga erishish, bilimlarning mustaqil mashg’ulotlar o‘tkazishning boshlang‘ich ko’nikmalari darajasida dolzarblashuvi. One of the most important things in raising a healthy child is exercise, movement games, and sports entertainment. When exercising with children, it is important to monitor their health, appearance, mood, fatigue, appetite, and sleep. Every healthy child should have a medical examination 2-3 times a year. Natural and individual development of physical abilities that provide the necessary and sufficient level of development of physical qualities, monitor skills and abilities in the child, providing information on general physical education to preschool children, including mental, technological, achieving the acquisition of moral, ethical and aesthetic values, the actualization of knowledge at the level of basic skills of independent study. Одним из важнейших вещей в воспитании здорового ребенка являются занятия спортом, подвижные игры и спортивные развлечения. При занятиях с детьми важно следить за их здоровьем, внешним видом, настроением, утомляемостью, аппетитом, сном. Каждый здоровый ребенок должен проходить медицинский осмотр 2-3 раза в год. Естественное и индивидуальное развитие физических способностей, обеспечивающее необходимый и достаточный уровень развития физических качеств, отслеживание навыков и умений ребенка, предоставление информации по общему физическому воспитанию детей дошкольного возраста, в том числе умственному, технологическому, достижение приобретения моральных, этических качеств. и эстетических ценностей, актуализация знаний на уровне базовых навыков самостоятельного обучения.
Kalit so‘zlar: Jismoniy mashqlar, harakat ko‘nikma, malaka, harakatli o‘yinlar, jismoniy sifatlar, kuch, tezkorlik, chaqonlik,egiluvchanlik, chidamlilik, texnologik, aqliy, axloqiy, etik, estetik.
Keywords: Physical exercise, movement skills, skill, movement games, physical qualities, strength, speed, agility, flexibility, endurance, technological, mental, ethical, ethical, aesthetic.
Ключевые слова: Физические упражнения, двигательные навыки, мастерство, двигательные игры, физические качества, сила, скорость, ловкость, гибкость, выносливость, технологические, умственные, этические, этические, эстетические.
HARAKATLI O‘YINLARNI BOLALARNI JISMONIY VA AXLOQIY RIVOJLANISHIDAGI AXAMIYATI
Annotatsiya: Maqolada harakatli o‘yinlarni bolalarni jismoniy va axloqiy rivojlanishidagi axamiyati, bolalarning jismoniy sifatlarini (kuch, tezkorlik, chaqqonlik, chidamlilik, egiluvchanlik) rivojlanishidagi axamiyati taxlil qilindi
Kalit so‘zlar: Harakatli o‘yinlar, jismoniy qobiliyat, jismoniy sifatlar, kuch, tezkorlik, chaqqonlik, chidamlilik, egiluvchanlik, aqliy va axloqiy jixatdan tarbiyalash, kollektivchilik, vatanparvarlik.
BO‘LAJAK CHET TILI O‘QITUVCHILARINING LEKSIK KOMPETENSIYASINI SHAXSGA YO‘NALTIRILGAN TA’LIM TEXNOLOGIYASI ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH – PEDAGOGIK MUAMMO SIFATIDA
Mazkur tezisda bo‘lajak chet tili o‘qituvchilarining leksik kompetensiyasini rivojlantirish masalasi zamonaviy oliy ta’lim sharoitida dolzarb pedagogik muammo sifatida tahlil qilinadi. Tadqiqotda chet tillarni o‘qitish jarayonida leksik kompetensiyani shakllantirishga qo‘yilayotgan zamonaviy talablar hamda oliy ta’lim amaliyotidagi mavjud holat o‘rtasidagi nomutanosibliklar yoritib beriladi. Shuningdek, an’anaviy o‘qitish yondashuvlari va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim texnologiyalari o‘rtasidagi farqlar asoslanib, bo‘lajak chet tili o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligini oshirishda shaxsga yo‘naltirilgan ta’limning pedagogik imkoniyatlari ochib beriladi.
Kalit so‘zlar: leksik kompetensiya, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, pedagogik muammo, bo‘lajak chet tili o‘qituvchilari, oliy ta’lim.
FRANS KAFKA IJODINING O‘ZIGA XOSLIGI HAMDA INSON RUHIYATI TASVIRINING BADIIY-ESTETIK VAZIFALARI (“EVRILISH” HIKOYASI ASOSIDA)
Annotatsiya. Mazkur maqolada XX asr jahon adabiyotining yirik vakillaridan biri Frans Kafkaning og’ir hayot yo’li hamda ijodiy yo’nalish uslubi haqida so’z boradi. Kafkaning shaxsiy hayoti, xususan, otasi bilan munosabatlari ijodini tushunishda muhim omil sifatida ko‘rib chiqiladi. Yozuvchining 1915-yilda yozilgan “Evrilish” hikoyasining chuqur ma’no mazmuni tahlil qilinadi. Maqola adabiy tahlil usullaridan foydalangan holda hikoyaning ramziy tuzilishi, psixologik chuqurligi va falsafiy mazmunini ochib beradi.
Kalit so‘zlar: Franz Kafka, evrilish, metamorfoza, hikoya, psixologik ziddiyat, badiiy psixologizm, ota-og‘il munosabatlari, ramziylik, modernizm.
NIKOHDAN TASHQARI MUNOSABATLARNING NIKOH DINAMIKASIGA IJTIMOIY-PSIXOLOGIK TA’SIRI: IMRADGA ASOSLANGAN EMPIRIK TADQIQOT
Annotatsiya: Nikohdan tashqari munosabatlar madaniyatlar o‘rtasidagi nikoh barqarorligiga ta’sir qiluvchi eng beqarorlashtiruvchi omillardan biri bo‘lib qolmoqda. Ushbu tadqiqot nikohdan tashqari munosabatlarning nikohdan qoniqish, ishonch, muloqot sifati, hissiy farovonlik va bolalarning natijalariga ijtimoiy-psixologik ta’sirini o‘rganadi. Aralash usulli tadqiqot dizaynidan foydalanib, 24-55 yoshdagi 312 nafar turmush qurgan shaxsdan ma’lumotlar to‘plandi. Nikohdan qoniqish, psixologik qiyinchilik va oilaning faoliyatini o‘lchaydigan standartlashtirilgan shkala qo‘llanildi. Statistik tahlillar korrelyatsiya tahlili, mustaqil namunaviy t-testlar va regressiya modellashtirishni o‘z ichiga oldi. Topilmalar nikohdan tashqari munosabatlar va nikohga bo‘lgan ishonch o‘rtasida kuchli salbiy korrelyatsiyani (r = −0.71, p < 0.01), shuningdek, ta’sirlangan turmush o‘rtoqlar orasida xavotir va depressiv alomatlarning sezilarli darajada oshganligini ko‘rsatadi. Xiyonat bilan bog‘liq mojarolarni boshdan kechirayotgan oilalardagi bolalar yuqori xulq-atvor beqarorligi ballarini ko‘rsatdilar. Tadqiqot nikohdan tashqari munosabatlar ko‘p qatlamli psixologik va ijtimoiy oqibatlarga olib kelishi, profilaktika maslahati, ochiq muloqot va madaniy jihatdan sezgir aralashuv dasturlarining muhimligini ta’kidlashi haqida xulosa chiqaradi.
Kalit so‘zlar: nikohdan tashqari munosabatlar, oilaviy qoniqish, psixologik qiyinchilik, oilaviy nizolar, ishonchning pasayishi, ijtimoiy-psixologik ta’sir
MOLIYAVIY REJALASHTIRISHNING AMALDAGI MUAMMOLARI HAMDA ULARNI YECHIMILAR
Annotatsiya: Ushbu maqolada zamonaviy iqtisodiy sharoitda moliyaviy rejalashtirish tizimida yuzaga kelayotgan tizimli muammolar va ularning korxona barqarorligiga ta’siri tadqiq etilgan. Tadqiqot davomida an’anaviy rejalashtirish usullarining kamchiliklari, xususan, prognozlarning past aniqligi va risklarni hisobga olish mexanizmlarining yetishmasligi tahlil qilingan. Maqolada moliyaviy rejalashtirish jarayonini raqamlashtirish, ekonometrik modellashtirishni joriy etish va "surguvchi prognozlar" (Rolling Forecasts) uslubidan foydalanish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ilgari surilgan. Keltirilgan takliflar moliyaviy qarorlar qabul qilishda aniqlikni oshirish va resurslarni optimallashtirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: moliyaviy rejalashtirish, ijtimoiy-iqtisodiy mazmun, iqtisodiy barqarorlik, davlat budjeti, resurslarni taqsimlash, investitsiya, bandlik, qashshoqlikni kamaytirish, turmush darajasi, raqobatbardoshlik.
WHY ENGLISH IS BECOMING A GLOBAL LANGUAGE?
This article examines the reasons why English has become a global language. It highlights historical factors, such as the expansion of the British Empire, which spread English to colonies around the world. The influence of the United States in culture, economy, technology, and education is also analyzed, showing how American media, multinational companies, and top universities contributed to the global spread of English. Furthermore, the article discusses the role of English in science, technology, and international communication, emphasizing its importance in research, programming, online learning, diplomacy, tourism, and business. The study concludes that English has become a key language connecting people from different countries and cultures, making it essential in today’s interconnected world.
Key Words: English language, global language, international communication, science and technology, British Empire, United States influence, globalization, education, business, culture.
RAQAMLI TA‘LIM MUHITIDA MAKTABGACHA TA’LIMDA INTEGRAL TA’LIMIY FAOLIYAT
Annotatsiya. Maqolada maktabgacha ta’lim tizimida Maktabgacha ta'limda integral loyihalarning ahamiyati, zarurati va ustuvorlik xususiyatlari haqida so‘z borib, Integral ta’limiy faoliyat mazmuni ko‘rsatib o‘tiladi.
Kalit so‘zlar. Integral ta’limiy faoliyat, frontal mashg‘ulotlar, Frontal mashg‘ulotlar, pedagog, fasilitatsiya texnologiyalari, ijtimoiy-emotsional intellekt, muloqot, integratsiya - predmetli bilimlar.
ELEKTRON TO‘LOV TIZIMLARI VA ULARNING IQTISODIYOTDAGI AHAMIYATI
Annotatsiya. Mazkur maqolada elektron to‘lov tizimlarining zamonaviy iqtisodiyotdagi o‘rni, ularning rivojlanish tendensiyalari hamda iqtisodiy jarayonlarga ta’siri tahlil qilingan. O‘zbekistonda naqd pulsiz hisob-kitoblar tizimining rivojlanishi, bank kartalari va mobil to‘lov ilovalari orqali amalga oshirilayotgan raqamli to‘lovlarning kengayishi ko‘rib chiqilgan. Shu bilan birga, elektron to‘lov tizimlarining rivojlanishi bilan bog‘liq kiberxavfsizlik muammolari va ularning iqtisodiyotga ta’siri ham tahlil qilingan. Аннотация. В данной статье исследуется роль электронных платежных систем в современной экономике и их влияние на экономические процессы. Особое внимание уделено развитию безналичных расчетов в Узбекистане, расширению использования банковских карт, мобильных платежных приложений и цифровых денежных переводов. Кроме того, рассмотрены актуальные вопросы кибербезопасности, связанные с развитием электронных платежных систем, и их влияние на экономику. Abstract. This article examines the role of electronic payment systems in the modern economy and analyzes their impact on economic processes. Particular attention is given to the development of cashless payment systems in Uzbekistan, including the expansion of bank cards, mobile payment applications, and digital money transfers. In addition, the article discusses cybersecurity issues associated with the rapid development of electronic payment systems and their potential economic implications.
Kalit so‘zlar: elektron to‘lov tizimi, raqamli iqtisodiyot, plastik kartalar, mobil to‘lov ilovalari, naqd pulsiz hisob-kitoblar, kiberxavfsizlik, kiberjinoyat, soya iqtisodiyoti.
Ключевые слова: электронные платежные системы, цифровая экономика, банковские карты, мобильные платежные приложения, безналичные расчеты, кибербезопасность, киберпреступность, теневая экономика.
Keywords: electronic payment systems, digital economy, bank cards, mobile payment applications, cashless payments, cybersecurity, cybercrime, shadow economy.