SDN (SOFTWARE DEFINED NETWORKING) ASOSIDA KOMMUTATSIYA VA MARSHRUTIZATSIYA BOSHQARUVI - Vohidov Fayzullo Zokirjon og’li; Tojaliyeva Azizaxon O’ktamjon qizi; Xalilov Muxammadmuso Muxammadyunusovich (TADQIQOTLAR, 2025)
Annotatsiya: Ushbu maqola Edge Computing tarmoqlarida kechikishni minimal darajaga tushirish maqsadida topologiyani optimallashtirish jarayonlarini batafsil o‘rganishga bag‘ishlangan. So‘nggi yillarda real vaqt rejimidagi xizmatlarga, jumladan IoT qurilmalari, aqlli shahar infratuzilmalari, sanoat avtomatizatsiyasi, bulut o‘yinlari, video monitoring va tibbiy masofaviy xizmatlar kabi tizimlarga talab keskin oshdi. Ushbu sohalarning barchasi kechikishning juda past bo‘lishini talab qiladi. An’anaviy bulut infrastrukturasida barcha hisoblash jarayonlari markaziy serverlarda bajarilgani sababli tarmoqqa yuklama ortadi va kechikish oshadi. Edge Computing yondashuvi esa ma’lumotni tarmoqqa yaqin joylashgan tugunlarda qayta ishlash orqali bu muammoni kamaytiradi. Shu boisdan edge tugunlarining topologik joylashuvi, ularning o‘zaro bog‘lanish darajasi va marshrutlash mexanizmlarini optimallashtirish tarmoq samaradorligini oshirishning asosiy omili hisoblanadi. Maqolada topologiyani optimallashtirishning uchta asosiy yo‘nalishi yoritiladi. Birinchi yo‘nalish — tugunlarni optimal joylashtirish bo‘lib, bunda edge serverlarining geografik va tarmoqqa bo‘lgan yaqinligi matematik modellar orqali aniqlanadi. Ikkinchi yo‘nalish — marshrutlarni qisqartirish va eng maqbul yo‘lni tanlash algoritmlari. Bu qismda Dijkstra, ACO (ant colony optimization), shuningdek SDN texnologiyalaridan foydalangan holda dinamik marshrutlash yondashuvlari baholanadi. Uchinchi yo‘nalish — trafikni balanslash va yuklamani teng taqsimlash. Edge tugunlarida resurs yetishmasligi real vaqt xizmatlarida katta kechikishlarga olib kelishi mumkinligi sababli yuklamani avtomatik ravishda qayta taqsimlash mexanizmlari muhim rol o‘ynaydi. Maqola davomida taklif etilgan optimallashtirish yondashuvlari simulyatsiya muhitida sinovdan o‘tkazilib, edge tugunlariga yaqinlashtirilgan topologiya tarmoqning umumiy kechikishini sezilarli darajada kamaytirishi isbotlangan. Shuningdek, heterogen qurilmalar bilan ishlaydigan murakkab tarmoqlarda ham optimallashtirilgan tuzilma barqarorlik va uzluksizlikni ta’minlaydi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, topologiyani to‘g‘ri tanlash orqali kechikishni 30–60% gacha kamaytirish, trafikning muvozanatlanishini yaxshilash va real vaqt ilovalari samaradorligini oshirish mumkin.