VITAMIN D TANQISLIGI: BOLALAR SALOMATLIGIGA TA’SIRI VA OLDINI OLISH CHORALARI - Saydalimova Xadicha Sodiqjon qizi; Safarov Alibek Komiljon o`g`li (TADQIQOTLAR, 2026)
ABSTRACT Vitamin D tanqisligi bolalar salomatligida keng tarqalgan muammo bo‘lib, raxit, suyak deformatsiyasi, o‘sish kechikishi, mushak zaifligi, immunitet pasayishi va nafas yo‘llari infeksiyalari ko‘payishiga olib keladi. Ushbu ilmiy maqola vitamin D tanqisligining bolalar organizmiga ta’sir mexanizmlarini, epidemiologiyasini, klinik ko‘rinishlarini va oldini olish usullarini tizimli tahlil qiladi. Adabiyotlar asosida global va O‘zbekiston ma’lumotlari jamlangan. Bolalarda tanqislik quyosh nuri yetishmasligi, emizish davrida qo‘shimcha berilmasligi, ovqatlanishdagi kaltsiy va vitamin D kamligi, an’anaviy kiyim va shahar sharoitlari tufayli yuzaga keladi. Samarqand shahrida o‘tkazilgan tadqiqotda chaqaloqlarda 25-OH D darajasi <30 nmol/l bo‘lgan holatlar 78,7% ni tashkil etgan [Güngör va boshq., 2009, 226]. Global konsensus bo‘yicha barcha chaqaloqlarga tug‘ilgandan keyin 400 IU/kun vitamin D qo‘shimchasi tavsiya etiladi [Wagner va Greer, 2008, 1145]. Tanqislik suyak mineralizatsiyasini buzadi, paratiroid gormoni ko‘payishiga sabab bo‘ladi va immun hujayralarida katelitsidin sintezini kamaytiradi. Ekstraskeletal ta’sirlar orasida 1-tip diabet, astma va autoimmun kasalliklar xavfi ortadi. Oldini olish choralari quyosh ta’sirini optimallashtirish, ovqat mahsulotlarini boyitish va universal qo‘shimcha berishdan iborat. O‘zbekiston kabi quyoshli mintaqalarda ham milliy dasturlar zarur, chunki an’anaviy omillar tanqislikni saqlab qoladi. Maqola 18 ta iqtibosdan foydalanib, amaliyotchi pediatrlar va sog‘liqni saqlash mutaxassislariga aniq tavsiyalar beradi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, 400 IU/kun dozada qo‘shimcha raxitni 90% ga kamaytiradi va bolalar o‘sishini yaxshilaydi. Ushbu tahlil O‘zbekistonda profilaktika strategiyalarini takomillashtirish uchun asos bo‘ladi.