SDN (SOFTWARE DEFINED NETWORKING) ASOSIDA KOMMUTATSIYA VA MARSHRUTIZATSIYA BOSHQARUVI - Vohidov Fayzullo Zokirjon og’li,; Tojaliyeva Azizaxon O’ktamjon qizi,; Xalilov Muxammadmuso Muxammadyunusovich, (TADQIQOTLAR, 2025)
Annotatsiya:  Ushbu  maqola  Edge  Computing  tarmoqlarida  kechikishni minimal  darajaga  tushirish  maqsadida  topologiyani  optimallashtirish  jarayonlarini batafsil o‘rganishga bag‘ishlangan. So‘nggi yillarda real vaqt rejimidagi xizmatlarga, jumladan IoT qurilmalari, aqlli shahar infratuzilmalari, sanoat avtomatizatsiyasi, bulut o‘yinlari, video monitoring va tibbiy masofaviy xizmatlar kabi tizimlarga talab keskin oshdi.  Ushbu  sohalarning  barchasi  kechikishning  juda  past  bo‘lishini  talab  qiladi. An’anaviy bulut infrastrukturasida barcha hisoblash jarayonlari markaziy serverlarda bajarilgani  sababli tarmoqqa  yuklama  ortadi va  kechikish  oshadi.  Edge  Computing yondashuvi esa ma’lumotni tarmoqqa yaqin joylashgan tugunlarda qayta ishlash orqali bu  muammoni  kamaytiradi.  Shu  boisdan  edge  tugunlarining  topologik  joylashuvi, ularning o‘zaro bog‘lanish darajasi va marshrutlash mexanizmlarini optimallashtirish tarmoq samaradorligini oshirishning asosiy omili hisoblanadi. Maqolada topologiyani optimallashtirishning  uchta  asosiy  yo‘nalishi  yoritiladi.  Birinchi  yo‘nalish  — tugunlarni  optimal  joylashtirish  bo‘lib,  bunda  edge  serverlarining  geografik  va tarmoqqa bo‘lgan yaqinligi matematik modellar orqali aniqlanadi. Ikkinchi yo‘nalish — marshrutlarni qisqartirish va eng maqbul yo‘lni tanlash algoritmlari. Bu qismda Dijkstra,  ACO  (ant  colony  optimization),  shuningdek  SDN  texnologiyalaridan foydalangan  holda  dinamik  marshrutlash  yondashuvlari  baholanadi.  Uchinchi yo‘nalish — trafikni balanslash va yuklamani teng taqsimlash. Edge tugunlarida resurs yetishmasligi  real  vaqt  xizmatlarida  katta  kechikishlarga  olib  kelishi  mumkinligi sababli  yuklamani  avtomatik  ravishda  qayta  taqsimlash  mexanizmlari  muhim  rol o‘ynaydi. Maqola davomida taklif etilgan optimallashtirish yondashuvlari simulyatsiya muhitida  sinovdan  o‘tkazilib,  edge  tugunlariga  yaqinlashtirilgan  topologiya tarmoqning  umumiy  kechikishini  sezilarli  darajada  kamaytirishi  isbotlangan. Shuningdek,  heterogen  qurilmalar  bilan  ishlaydigan  murakkab  tarmoqlarda  ham optimallashtirilgan  tuzilma  barqarorlik  va  uzluksizlikni  ta’minlaydi.  Tadqiqot natijalariga  ko‘ra,  topologiyani  to‘g‘ri  tanlash  orqali  kechikishni  30–60%  gacha kamaytirish,  trafikning  muvozanatlanishini  yaxshilash  va  real  vaqt  ilovalari samaradorligini oshirish mumkin.