QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘I VA AKSIZ SOLIG‘INING BYUDJET DAROMADLARIDAGI ULUSHI VA BARQARORLIKKA TA’SIRI.
Keywords:
Xalqaro tajriba QQS va aksiz soliqlarining fiskal barqarorlikni ta’minlashdagi rolini yaqqol ko‘rsatadi. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida QQS umumiy daromadning taxminan chorak qismini, aksiz soliqlari esa qo‘shimcha 5–10%ini tashkil etadi, bu 2008–2009 yillardagi global moliyaviy inqiroz davrida byudjet barqarorligini saqlashga yordam berdi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda bilvosita soliqlarning ulushi hatto yuqoriroq bo‘lib, QQS va aksiz soliqlari jami daromadning 40–50%ini tashkil etadi. Masalan, Hindiston, Braziliya va Meksika QQSga tayanib, davlat moliyasini barqarorlashtiradi, aksiz soliqlari esa yoqilg‘i, alkogol va tamaki mahsulotlariga qo‘llanib, daromadni prognoz qilish imkoniyatini oshiradi.Abstract
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) va aksiz soliqlari dunyo bo‘yicha bilvosita soliqlarning eng muhim shakllaridan hisoblanib, davlat byudjetlariga sezilarli daromad keltiradi. Daromad yoki mol-mulkga solinadigan bevosita soliqlardan farqli o‘laroq, bu soliqlar tovar va xizmatlarga qo‘llanadi, bu esa hukumatlarga keng iqtisodiy faoliyatdan uzluksiz daromad olish imkonini beradi. QQS, xususan, ishlab chiqarish va taqsimotning har bosqichida qo‘shilgan qiymatga solinadi, natijada keng va barqaror soliq bazasi shakllanadi. Rivojlangan mamlakatlarda QQS davlat daromadining 20–25%ini tashkil etsa, rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda bu ko‘rsatkich 30–40%gacha yetishi mumkin, chunki bevosita soliqlarni yig‘ish samaradorligi nisbatan past bo‘ladi. Aksiz soliqlari esa tamaki, alkogol, yoqilg‘i va hashamatli mahsulotlarga qo‘llanib, ishonchli daromad manbai bo‘lib xizmat qiladi, chunki bu mahsulotlarga talab odatda nisbatan barqaror bo‘ladi. Jahon miqyosida aksiz soliqlari davlat daromadining taxminan 5–15%ini tashkil etadi, ba’zi mamlakatlarda esa bu ulush yuqoriroq bo‘lishi mumkin.
References
1. Mansurova, A. Sh. (2026). Qo‘shilgan qiymat solig‘i va aksiz solig‘ining byudjet daromadlaridagi ulushi va barqarorlikka ta’siri. Toshkent: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti.
2. IMF. (2020). Revenue Statistics in Latin America and the Caribbean. Washington, D.C.: International Monetary Fund.
3. Bird, R., & Gendron, P. (2007). The VAT in Developing and Transitional Countries. International Tax and Public Finance, 14(5), 541–575.
4. Ebrill, L., Keen, M., Bodin, J.-P., & Summers, V. (2001). The Modern VAT. Washington, D.C.: International Monetary Fund.
5. Torgler, B. (2003). Tax Morale: Theory and Empirical Analysis of Tax Compliance. Cheltenham: Edward Elgar Publishing.
6. European Commission. (2019). Taxation Trends in the European Union. Brussels: European Union Publications.
7. Pomeranz, D. (2015). No Taxation without Information: Deterrence and Self-Enforcement in the Value Added Tax. American Economic Review, 105(8), 2539–2569.
8. World Bank. (2021). Doing Business 2021: Economy Profile Uzbekistan. Washington, D.C.: World Bank.
