GIPERTONIYA KASALLIGINI RIVOJLANISHIDA XAVF OMILLARINING O’RNI
Keywords:
Gipertoniya, arterial bosim, xavf omillari, irsiy moyillik, semizlik, stress, chekish, alkogol iste’moli, kamharakatlik, tuz iste’moli, dislipidemiya, qandli diabet, insulin rezistentligi, renin-angiotenzin-aldosteron tizimi, simpatik nerv tizimi, endotelial disfunktsiya, ateroskleroz, periferik qarshilik, yurak qon tomir tizimi, profilaktika, metabolik sindrom, kardiovaskulyar xavf.Abstract
Gipertoniya kasalligi (arterial gipertoniya) yurak qon tomir tizimining eng ko‘p uchraydigan surunkali patologiyalaridan biri bo‘lib, uning rivojlanishida xavf omillari markaziy o‘rin egallaydi. Ushbu kasallikda arterial qon bosimining doimiy ravishda yuqori bo‘lishi kuzatiladi va bu holat yurak mushagi, miya, buyrak hamda qon tomirlar tizimida qaytarilmas o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin. Gipertoniya rivojlanishi murakkab patofiziologik jarayon bo‘lib, unda genetik moyillik va tashqi muhit omillari o‘zaro ta’sir qiladi. Xavf omillari organizmning neyro-gumoral boshqaruv tizimini buzadi, simpatik nerv tizimi faolligini oshiradi, renin-angiotenzin-aldosteron tizimini faollashtiradi va natijada periferik qon tomir qarshiligi ortadi. Shu jarayonlar hisobiga arterial bosimning barqaror ko‘tarilishi shakllanadi. Xavf omillari ikki asosiy guruhga bo‘linadi: o‘zgartirib bo‘lmaydigan va o‘zgartirilishi mumkin bo‘lgan omillar. O‘zgartirib bo‘lmaydigan omillarga irsiy moyillik, yoshning oshishi va jinsiy xususiyatlar kiradi. O‘zgartirilishi mumkin bo‘lgan omillar esa hayot tarzi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ular orasida semizlik, noto‘g‘ri ovqatlanish, tuz iste’molining ko‘pligi, jismoniy faollik yetishmasligi, stress, chekish, alkogol iste’moli, qandli diabet va lipid almashinuvining buzilishi muhim o‘rin tutadi.
References
1. Harrison’s Principles of Internal Medicine. Respiratory system va interstitial lung diseases bo‘limlari. McGraw-Hill Education.
2. Murray & Nadel’s Textbook of Respiratory Medicine. Interstitsial o‘pka kasalliklari va fibroz jarayonlari. Elsevier.
3. Fishman’s Pulmonary Diseases and Disorders. Interstitial Lung Disease klinikasi va patogenezi.
4. Robbins & Cotran Pathologic Basis of Disease. O‘pka patologiyasi va fibroz o‘zgarishlar bo‘limi.
5. American Thoracic Society (ATS) Clinical Practice Guidelines: Idiopathic Pulmonary Fibrosis and Interstitial Lung Diseases.
6. European Respiratory Society (ERS) Guidelines for Interstitial Lung Disease Diagnosis and Management.
7. Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology. Nafas olish tizimi fiziologiyasi.
8. Ichki kasalliklar propedevtikasi. Tibbiyot oliy ta’lim muassasalari uchun darslik.
9. Pulmonologiya asoslari. O‘quv qo‘llanma, respublika tibbiyot institutlari uchun.
10. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi klinik protokollari: nafas tizimi kasalliklari diagnostikasi va davolash bo‘yicha tavsiyalar.
