GIPERTONIYA KASALLIGINI RIVOJLANISHIDA XAVF OMILLARINING O’RNI (Ustozlar uchun, 2026)
Gipertoniya kasalligi (arterial gipertoniya) yurak qon tomir tizimining eng ko‘p uchraydigan surunkali patologiyalaridan biri bo‘lib, uning rivojlanishida xavf omillari markaziy o‘rin egallaydi. Ushbu kasallikda arterial qon bosimining doimiy ravishda yuqori bo‘lishi kuzatiladi va bu holat yurak mushagi, miya, buyrak hamda qon tomirlar tizimida qaytarilmas o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin. Gipertoniya rivojlanishi murakkab patofiziologik jarayon bo‘lib, unda genetik moyillik va tashqi muhit omillari o‘zaro ta’sir qiladi. Xavf omillari organizmning neyro-gumoral boshqaruv tizimini buzadi, simpatik nerv tizimi faolligini oshiradi, renin-angiotenzin-aldosteron tizimini faollashtiradi va natijada periferik qon tomir qarshiligi ortadi. Shu jarayonlar hisobiga arterial bosimning barqaror ko‘tarilishi shakllanadi. Xavf omillari ikki asosiy guruhga bo‘linadi: o‘zgartirib bo‘lmaydigan va o‘zgartirilishi mumkin bo‘lgan omillar. O‘zgartirib bo‘lmaydigan omillarga irsiy moyillik, yoshning oshishi va jinsiy xususiyatlar kiradi. O‘zgartirilishi mumkin bo‘lgan omillar esa hayot tarzi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ular orasida semizlik, noto‘g‘ri ovqatlanish, tuz iste’molining ko‘pligi, jismoniy faollik yetishmasligi, stress, chekish, alkogol iste’moli, qandli diabet va lipid almashinuvining buzilishi muhim o‘rin tutadi.