ЕРЛАРНИНГ МЕЛИОРАТИВ ҲОЛАТИНИ ТАДҚИҚ ҚИЛИШДА ГАТ (GIS) ТЕХНОЛОГИЯСИ ИМКОНИЯТЛАРИ.

Authors

  • Абдумуталиб Сирочов Author
  • Шавкатбек Мирзаев Author

Keywords:

Калит сўзлар (ўзбекча): GIS, масофадан зондлаш, шўрланиш, дренаж, грунт суви сатҳи, геостатистика, Landsat 8, Sentinel-2, AHP, Kappa., Ключевые слова (русский): GIS, дистанционное зондирование, засоление, дренаж, уровень грунтовых вод, геостатистика, Landsat 8, Sentinel-2, AHP, Kappa., Keywords (English): GIS, remote sensing, soil salinity, drainage, groundwater table, geostatistics, Landsat 8, Sentinel-2, AHP, Kappa.

Abstract

Аннотация (ўзбекча): Ер-суғориш тизимларида мелиоратив ҳолатни барқарорлаштириш ва унинг ўзгаришини тезкор мониторинг қилиш ҳозирги шароитда суғориладиган ҳудудларнинг барқарор ҳосилдорлигини таъминлашда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Ушбу мақолада геоахборот тизимлари (GIS) ва масофадан зондлаш маълумотларидан комплекс фойдаланиш орқали тупроқ шўрланиши, ер ости сувлари сатҳининг чуқурлиги ва дренаж тармоқлари самарадорлиги каби асосий мелиоратив индикаторларни фазовий-таҳлилий баҳолаш усуллари баён этилган. Методлар қисмида Landsat 8 ва Sentinel-2 оптик тасвирлари, SRTM рақамли релъеф модели, майдонда ўлчанган электр ўтказувчанлик (EC) ва грунт суви сатҳи бўйича нуқтавий маълумотлар билан GIS муҳитида тайёрлаш, спектрал индекcлар, геостатистик интерполяция (kriging), кўп мезонли баллли вазнлаш (AHP/WLC) ва картографик зонирлаш амалиётлари бир тизимга келтирилади. Натижалар сифатида салинaция хавфи хариталари, дренаж тизими “bottleneck” нуқталари, морфометрия ва грунт суви режими омиллари билан шўрланиш ўртасидаги корреляциялар, ҳамда классификация аниқлиги (Confusion Matrix, Kappa) кўрсатгичлари такдим этилади. Муҳокамада усулларнинг афзалликлари, чекловлари, маълумот манбалари сезгирлиги ва мослашувчан параметр танлови муҳокама қилинади. Хулоса ва тавсияларда GIS асосида мелиоратив мониторингни қонун-қоидаларга мос регламентлаш, майдон тадқиқотлари билан доимий калибровка, очиқ маълумотлар ва миллий геопорталлардан самарали фойдаланиш, дренаж-суғориш бошқарувида сценарийли қарорларни қўллаб-қувватлаш таклиф этилади. Усул ва ёндашувлар 05.09.06 ихтисослиги чегараларида илмий-амалий қийматга эга бўлиб, мелиоратив менежмент тизимларини рақамлаштиришда ишончли асос яратади.

Аннотация (русский): В статье обоснована роль GIS и данных дистанционного зондирования в комплексной оценке мелиоративного состояния орошаемых земель: мониторинг засоления почв, глубины уровня грунтовых вод и эффективности дренажных сетей. Описаны данные (Landsat 8, Sentinel-2, SRTM, полевые EC и УГВ), методы предварительной обработки, спектральные индексы засоления, геостатистическая интерполяция (kriging), многокритериальная оценка (AHP/WLC) и тематическое зонирование. Представлены карты риска засоления, «узкие места» дренажной сети, взаимосвязь морфометрии рельефа и режима грунтовых вод с засолением, а также метрики точности классификации (Confusion Matrix, Kappa). Обсуждаются преимущества и ограничения подходов, чувствительность к источникам данных и выбор параметров. Даны практические рекомендации по внедрению цифрового мелиоративного мониторинга.

Abstract (English): This paper demonstrates how Geographic Information Systems (GIS) and Earth Observation data can be integrated to assess the meliorative status of irrigated lands, focusing on soil salinity, groundwater table depth, and drainage network performance. Using Landsat 8 and Sentinel-2 imagery, SRTM DEM, and field observations of soil electrical conductivity (EC) and groundwater depth, we outline preprocessing, salinity spectral indices, geostatistical interpolation (kriging), multi-criteria evaluation (AHP/WLC), and thematic zonation. Results include salinity risk maps, drainage bottleneck diagnostics, correlations between terrain morphometry, groundwater regime and salinity, and accuracy metrics (Confusion Matrix, Kappa). We discuss strengths and limitations, data sensitivity, and parameter tuning, and provide recommendations for operational, standards-compliant meliorative monitoring and decision support.

Published

2025-12-16