OCH TUSLI BO‘Z TUPROQ SHAROITIDA PAXTALARNING ERTA PISHARLIK VA HOSILDORLIK BELGILARINI O‘RGANISH
Keywords:
Kalit so‘zlar. g‘o‘za, erta pisharlik, hosildorlik, iqlim sharoiti, foydali harorat yig‘indisi, fenologik fazalar, duragaylash, chatishish qobiliyati, Andijon-36, T-45., Keyword. cotton, earliness, productivity, climatic conditions, accumulated effective temperature, phenological stages, hybridization, crossing ability, Andijan-36, T-45., Ключевые слова. хлопчатник, скороспелость, урожайность, климатические условия, сумма эффективных температур, фенологические фазы, гибридизация, скрещиваемость, Андижан-36, T-45.Abstract
Annotatsiya. Mazkur tadqiqot Andijon viloyatining o‘tloqi bo‘z tuproqlari sharoitida g‘o‘zaning erta pisharligi va hosildorligiga iqlim omillari hamda ota-ona formalarining biologik xususiyatlari ta’sirini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot 2025 yilda o‘tkazilib, Andijon-36, Sulton va UzPITI-202 navlari hamda yangi yaratilgan T-45, T-57 va T-61 tizmalaridan foydalanildi. Ob-havo sharoitlari (o‘rtacha harorat, yog‘in miqdori va foydali harorat yig‘indisi) ko‘p yillik ma’lumotlar bilan taqqoslab tahlil qilindi. Natijalarga ko‘ra, 2025 yilda foydali harorat yig‘indisi ko‘p yillikka nisbatan yuqori bo‘lib, g‘o‘zaning o‘sishi va rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratildi. Duragaylash jarayonida eng yuqori chatishish qobiliyati Andijon-36 × T-45 kombinatsiyasida (66%) qayd etildi. Fenologik kuzatuvlar natijasida T-45 va T-57 tizmalarining shonalash, gullash va pishib yetilish fazalariga erta kirishi aniqlandi. Ayniqsa, T-45 tizmasi eng erta pishgan bo‘lib, andoza naviga nisbatan 7 kun oldin hosilga kirgani kuzatildi. Olingan natijalar yangi tizmalarni erta pisharlik va seleksiya donorlik qobiliyati bo‘yicha istiqbolli material sifatida baholash imkonini beradi.
Abstract. This study investigates the influence of climatic conditions and biological characteristics of parental forms on earliness and productivity of cotton under the meadow–gray soil conditions of Andijan region. The research was conducted in 2025 using early-maturing and high-yielding cotton varieties Andijan-36, Sulton, and UzPITI-202, along with newly developed lines T-45, T-57, and T-61. Meteorological parameters, including average air temperature, precipitation, and accumulated effective temperature, were analyzed in comparison with long-term climatic data. The results showed that in 2025 the accumulated effective temperature exceeded the long-term average, creating favorable conditions for cotton growth and development. Among the hybrid combinations, the highest crossing efficiency was observed in Andijan-36 × T-45 (66%). Phenological observations revealed that lines T-45 and T-57 entered the budding, flowering, and maturation stages earlier than the standard variety. In particular, line T-45 matured 7 days earlier than Andijan-36. The obtained results indicate that the new lines, especially T-45 and T-57, can be considered promising genetic material for breeding programs aimed at improving earliness and productivity in cotton.
Аннотация. В статье изучено влияние климатических условий и биологических особенностей родительских форм на скороспелость и продуктивность хлопчатника в условиях лугово-серых почв Андижанской области. Исследования проведены в 2025 году с использованием скороспелых и высокоурожайных сортов хлопчатника Андижан-36, Султон и УзПИТИ-202, а также новых линий T-45, T-57 и T-61. Показатели метеорологических условий, включая среднюю температуру воздуха, количество осадков и сумму эффективных температур, проанализированы в сравнении с многолетними данными. Установлено, что в 2025 году сумма эффективных температур превысила среднемноголетние значения, что обеспечило благоприятные условия для роста и развития хлопчатника. Среди гибридных комбинаций наибольшая скрещиваемость отмечена у комбинации Андижан-36 × T-45 (66%). Фенологические наблюдения показали, что линии T-45 и T-57 отличались более ранним наступлением фаз бутонизации, цветения и созревания. Наиболее скороспелой оказалась линия T-45, созревшая на 7 дней раньше стандарта Андижан-36. Полученные результаты свидетельствуют о перспективности новых линий в селекционной работе по созданию скороспелых и высокопродуктивных сортов хлопчатника.