ERAMIZDAN AVVALGI VII-V ASRLARDA QADIMGI SPARTA

Authors

  • PO’LATOV ABBOS AZIMBEK OG`LI Author
  • OLTIBOYEV.A.M Author

Keywords:

Kalit so’zlar: helotlar, spartiatlar, agoge, syssitia, Buyuk Retra, eforlar, gerusiya, Peloponnes ittifoqi, Messeniya urushlari, Termopil, Русский слова: илоты, спартиаты, агогэ, сисситии, Великая Ретра, эфоры, герусия, Пелопоннесский союз, Мессенские войны, Фермопилы, Key words: helots, Spartiates, agoge, syssitia, Great Rhetra, ephors, gerousia, Peloponnesian League, Messenian Wars, Thermopylae

Abstract

Annotation:Eramizdan avval VII–V asrlardagi Qadimgi Sparta Peloponnesning janubiy qismida joylashgan Lakedemoniya mintaqasida o‘ziga xos harbiy-siyosiy va ijtimoiy tuzumini shakllantirgan eng yirik shahar-davlat bo‘lib, uning rivojlanishi birinchi va ikkinchi Messeniya urushlari orqali bosib olingan keng hududlar va Messeniyaliklarning helotlar sifatida bo‘ysundirilishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Helot tizimi spartiatlarni (homoioylar – tenglar) qishloq xo‘jalik mehnatidan to‘liq ozod qilib, ularni professional harbiy tayyorgarlik, siyosiy faoliyat va ovga yo‘naltirgan bo‘lib, bu esa Sparta jamiyatini doimiy harbiy holatga keltirgan va ichki tenglikni ta’minlashning asosiy omili hisoblangan. Perioiklar (erkin, ammo siyosiy huquqsiz aholi) va neodamodeis (ozod qilingan helotlar) qo‘shimcha iqtisodiy va harbiy resurs manbai bo‘lgan. Likurg bilan bog‘langan afsonaviy islohotlar, xususan Buyuk Retra orqali shakllangan konstitutsiya ikki irsiy podshohlik, 28 kishilik gerusiya, fuqarolar majlisi va besh efor institutlaridan iborat murakkab oligarxik-demokratik muvozanatni yaratgan. Bu tuzum ichki nizolarni minimallashtirib, konservativ va barqaror siyosatni saqlashga imkon bergan. Agoge tizimi yetti yoshdan boshlab bolalarni qattiq jismoniy va harbiy tarbiyaga olib, yigirma yoshdan keyin syssitia (umumiy ovqatlanish) orqali jamoaviy ruh va intizomni mustahkamlagan. Sparta armiyasi professional hoplitlardan iborat bo‘lib, shahar devorlarisiz himoyalanishi fuqarolar jasorati va intizomiga asoslangan edi. Iqtisodiy jihatdan kleros tizimi va temir pul asketizm va boylik to‘plashni cheklagan, ayollar esa mulkiy huquqlar, erkin harakatlanish va jismoniy tarbiya bilan boshqa polislar ayollaridan keskin farqlangan. Madaniy hayotda Tirtey she’ri va Karneiya bayramlari harbiy-vatanparvarlik ruhini kuchaytirgan. VI asr oxirida tashkil topgan Peloponnes ittifoqi Sparta hegemoniyasini mustahkamlab, Fors urushlarida (Termopil 480-y., Plataeya 479-y.) yetakchi rol o‘ynagan. Shu bilan birga fuqarolar sonining kamayishi (490-y. ga kelib ~8000 ga tushishi), 464-y. zilzila va uchinchi Messeniya qo‘zg‘oloni ichki zaifliklarni ochib bergan. Umuman, VII–V asrlardagi Sparta helot ekspluatatsiyasi, agoge intizomi, murakkab siyosiy institutlari va professional armiyasi orqali Ellada olamida noyob harbiy kuch markaziga aylangan bo‘lsa-da, demografik tanazzul va ichki bosimlar uning chegaralarini ko‘rsatgan. Manbalar (Herodot, Fukidid, Ksenofont, Plutarx) va zamonaviy tahlillar bu davr Sparta “miraj”ining V asrda shakllanganini tasdiqlaydi.

Annotation:Аннотация Древняя Спарта VII–V вв. до н. э. представляла собой крупнейший полис Пелопоннеса, расположенный в Лаконии (южная часть полуострова), где сформировалась уникальная военно-политическая и социальная система. Её развитие тесно связано с Первой и Второй Мессенскими войнами, в результате которых были завоёваны обширные территории, а мессенцы превращены в илотов (государственных рабов). Илотская система полностью освободила спартиатов (homoioi — «равные») от сельскохозяйственного труда, направив их на профессиональную военную подготовку, политическую деятельность и охоту; это привело к постоянному состоянию военной готовности общества и стало ключевым фактором поддержания внутреннего равенства среди граждан. Периэки (свободные, но лишённые политических прав жители) и неодамоды (освобождённые илоты) служили дополнительным источником экономических и военных ресурсов.Афористические реформы, приписываемые легендарному Ликургу, в частности Великая Ретра, заложили основу конституции с двойной царской властью, герусией (советом 28 старейшин), народным собранием и пятью эфорами — сложной олигархическо-демократической системой сдержек и противовесов. Этот строй минимизировал внутренние конфликты и обеспечивал консервативную стабильность. Агоге — система воспитания с семи лет — подвергала мальчиков жёсткой физической и военной подготовке; после 20 лет syssitia (общие трапезы) укрепляли коллективный дух и дисциплину. Спартанская армия состояла из профессиональных гоплитов; отсутствие городских стен подчёркивало опору на мужество и дисциплину граждан.Экономика базировалась на клеровой системе (наделы земли) и железных деньгах, ограничивавших накопление богатства и способствовавших аскетизму; женщины обладали имущественными правами, свободой передвижения и физической подготовкой, резко отличаясь от жительниц других полисов. В культурной жизни поэзия Тиртея и Карнейские праздники усиливали военно-патриотический дух. В конце VI в. до н. э. возник Пелопоннесский союз, укрепивший гегемонию Спарты; в Греко-персидских войнах (Фермопилы 480 г., Платеи 479 г.) она сыграла ведущую роль. Однако сокращение числа полноправных граждан (к 490 г. до н. э. около 8000), землетрясение 464 г. и Третья Мессенская война выявили внутренние слабости.В целом Спарта VII–V вв. до н. э. благодаря эксплуатации илотов, агоге, сложным политическим институтам и профессиональной армии стала уникальным военным центром Эллады, но демографический спад и внутренние давления обозначили пределы её мощи. Источники (Геродот, Фукидид, Ксенофонт, Плутарх) и современные исследования подтверждают, что «спартанский мираж» в значительной мере сформировался в V в. до н. э.

Annotation:Annotation Ancient Sparta in the 7th–5th centuries BC was the largest city-state in the Peloponnese, situated in Laconia (southern part of the peninsula), where it developed a distinctive military-political and social system. Its evolution was closely tied to the First and Second Messenian Wars, which resulted in the conquest of vast territories and the subjugation of the Messenians as helots (state serfs). The helot system fully relieved the Spartiates (homoioi — “equals”) from agricultural labor, directing them toward professional military training, political activity, and hunting; this placed Spartan society in a permanent state of military readiness and became the primary factor in maintaining internal equality among citizens. Perioikoi (free but politically disenfranchised inhabitants) and neodamodeis (freed helots) provided additional economic and military resources.The legendary reforms attributed to Lycurgus, particularly the Great Rhetra, established the constitution featuring dual hereditary kingship, the gerousia (council of 28 elders), the assembly of citizens, and five ephors — a complex oligarchic-democratic balance of powers. This structure minimized internal conflicts and preserved conservative stability. The agoge system subjected boys from age seven to rigorous physical and military training; after twenty, syssitia (communal messes) reinforced collective spirit and discipline. The Spartan army consisted of professional hoplites; the absence of city walls underscored reliance on citizens’ courage and discipline.Economically, the kleros system (land allotments) and iron currency limited wealth accumulation and promoted asceticism; women enjoyed property rights, freedom of movement, and physical training, sharply distinguishing them from women in other poleis. In cultural life, Tyrtaeus’ poetry and the Karneia festival strengthened the military-patriotic ethos. By the late 6th century BC, the Peloponnesian League solidified Spartan hegemony; in the Greco-Persian Wars (Thermopylae 480 BC, Plataea 479 BC), Sparta played a leading role. However, the decline in citizen numbers (around 8,000 by 490 BC), the 464 BC earthquake, and the Third Messenian War exposed internal vulnerabilities.Overall, Sparta of the 7th–5th centuries BC, through helot exploitation, agoge discipline, intricate political institutions, and a professional army, became a unique military powerhouse in the Greek world, yet demographic decline and internal pressures revealed its limitations. Sources (Herodotus, Thucydides, Xenophon, Plutarch) and modern scholarship confirm that the “Spartan mirage” largely took shape in the 5th century BC.

Published

2026-03-11