MA'LUMOTLARNI UZATISH TARMOG'IDA AXBOROTNI HIMOYALASH
Keywords:
Kalit soʻzlar: axborot xavfsizligi, maʼlumotlarni uzatish tarmoqlari, kriptografiya, TLS protokoli, IPsec, VPN, man-in-the-middle hujumi, fizik qatlam himoyasi (PLS), DDoS, 5G/IoT xavfsizligi, OSI modeli.Abstract
Ushbu maqolada maʼlumotlarni uzatish tarmoqlarida (kompyuter tarmoqlari, Internet, 5G, IoT va simsiz tarmoqlar) axborot xavfsizligining ilmiy va amaliy jihatlari chuqur tahlil qilinadi. Axborot uzatish jarayonidagi asosiy tahdidlar (eavesdropping, man-in-the-middle (MITM) hujumlari, DDoS, packet sniffing va fizik qatlam zaifliklari) misollar bilan koʻrib chiqiladi. Himoya mexanizmlari — kriptografik shifrlash (AES-256, RSA, ECC), transport qatlam protokollari (TLS/SSL), tarmoq qatlam protokollari (IPsec), VPN tizimlari va zamonaviy yondashuvlar (fizik qatlam himoyasi — PLS, AI yordamida tahdid aniqlash) batafsil yoritiladi. Ilmiy jihatdan OSI modelining xavfsizlik qatlamlari, TLS handshake jarayoni va IPsec tunnel/transport rejimlari sxemalari bilan tahlil qilinadi. Natijalar shuni koʻrsatadiki, defense-in-depth printsipi (koʻp qatlamli himoya) va AI-integratsiyasi tarmoq xavfsizligini sezilarli darajada oshiradi. Maqola IT-mutaxassislar, tadqiqotchilar va tarmoq administratorlari uchun moʻljallangan boʻlib, real hayot misollari (Heartbleed, LoRaWAN hujumlari, SD-WAN korporativ tarmoqlari) va diagrammalar bilan boyitilgan.
