MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING BILISH JARAYONLARIDAGI KAMCHILIKLARNI KORREKSIYALASHNING NAZARIY ASOSLARI

Authors

  • Abdujabborova Navbahorxon Ne’matullo qizi Author

Keywords:

Kalit so‘zlar: bilish jarayonlari, maktabgacha yosh, korreksiya, korreksion-rivojlantiruvchi ishlar, idrok, diqqat, xotira, tafakkur, tasavvur, nutq rivojlanishi, sensor rivojlanish, individual yondashuv, differensial yondashuv, o‘yin texnologiyalari, didaktik mashqlar, vizual tayanchlar, pedagogik texnologiyalar, maktabgacha ta’lim, psixologik-pedagogik yondashuv., Ключевые слова: познавательные процессы, дошкольный возраст, коррекция, коррекционно-развивающая работа, восприятие, внимание, память, мышление, воображение, речевое развитие, сенсорное развитие, индивидуальный подход, дифференцированный подход, игровые технологии, дидактические упражнения, визуальные опоры, педагогические технологии, дошкольное образование, психолого-педагогический подход., Keywords: cognitive processes, preschool age, correction, corrective and developmental work, perception, attention, memory, thinking, imagination, speech development, sensory development, individual approach, differentiated approach, play technologies, didactic exercises, visual supports, pedagogical technologies, preschool education, psychological and pedagogical approach.

Abstract

   Annotatsiya: Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning bilish jarayonlarida uchraydigan kamchiliklar hamda ularni korreksiyalashning nazariy asoslari tahlil qilinadi. Bilish jarayonlari bolaning atrof-muhitni anglash, ma’lumotlarni qabul qilish, qayta ishlash va ulardan amaliy faoliyatda foydalanish imkoniyatini belgilovchi muhim psixik jarayonlar hisoblanadi. Maktabgacha yosh davrida idrok, diqqat, xotira, tafakkur, tasavvur va nutqning yetarli darajada shakllanmaganligi bolalarning keyingi intellektual rivojlanishiga, o‘quv faoliyatiga tayyorgarligiga hamda ijtimoiy moslashuviga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Maqolada bilish jarayonlaridagi kamchiliklarning kelib chiqish sabablari psixologik, pedagogik va fiziologik nuqtai nazardan yoritiladi. Jumladan, oilaviy muhit, noto‘g‘ri tarbiya usullari, emotsional beqarorlik, sensor rivojlanishdagi nuqsonlar, diqqatning tarqoqligi, nutq rivojlanishidagi sustlik hamda individual psixofiziologik xususiyatlar mazkur muammolarning asosiy omillari sifatida ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, bilish jarayonlarining rivojlanishiga ta’sir etuvchi tashqi va ichki omillar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ochib beriladi. Tadqiqotda bilish jarayonlaridagi kamchiliklarni korreksiyalashning nazariy asoslari sifatida faoliyatga yo‘naltirilgan, shaxsga yo‘naltirilgan va differensial yondashuvlarning mazmuni tahlil qilinadi. Korreksion-rivojlantiruvchi ishlarni tashkil etishda o‘yin texnologiyalari, didaktik mashqlar, vizual tayanchlar, sensor mashg‘ulotlar, muloqotga asoslangan usullar hamda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanishning ahamiyati asoslab beriladi. Ayniqsa, maktabgacha yoshdagi bolalarda bilish jarayonlarini rivojlantirishda individual yondashuv, bolalarning yosh va psixologik xususiyatlarini hisobga olish, muntazamlik va tizimlilik tamoyillariga amal qilish muhim omil sifatida ko‘rsatiladi. Maqolada, shuningdek, korreksion ishlarning samaradorligini ta’minlashda pedagog, psixolog va ota-onalar hamkorligining zarurligi ta’kidlanadi. Ularning birgalikdagi faoliyati boladagi mavjud kamchiliklarni erta aniqlash, ularni bartaraf etish bo‘yicha maqsadli ishlarni olib borish hamda bolaning bilish faoliyatini izchil rivojlantirish imkonini beradi. Tadqiqot natijalari maktabgacha ta’lim tizimida bolalarning bilish jarayonlaridagi kamchiliklarni korreksiyalash bo‘yicha samarali metod va texnologiyalarni ishlab chiqish hamda amaliyotga joriy etishda muhim ilmiy-nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.

            Аннотация: В данной статье анализируются недостатки познавательных процессов у детей дошкольного возраста и теоретические основы их коррекции. Познавательные процессы являются важнейшими психическими процессами, определяющими способность ребёнка воспринимать окружающий мир, усваивать информацию, перерабатывать её и использовать в практической деятельности. Недостаточная сформированность восприятия, внимания, памяти, мышления, воображения и речи в дошкольном возрасте может отрицательно сказаться на дальнейшем интеллектуальном развитии ребёнка, его готовности к учебной деятельности и социальной адаптации. В статье причины недостатков познавательных процессов рассматриваются с психологической, педагогической и физиологической точек зрения. В качестве основных факторов выделяются семейная среда, неправильные методы воспитания, эмоциональная нестабильность, нарушения сенсорного развития, рассеянность внимания, задержка речевого развития, а также индивидуальные психофизиологические особенности ребёнка. Кроме того, раскрывается взаимосвязь между внешними и внутренними факторами, влияющими на развитие познавательных процессов. В исследовании в качестве теоретических основ коррекции недостатков познавательных процессов рассматриваются деятельностный, личностно-ориентированный и дифференцированный подходы. Обосновывается значение использования игровых технологий, дидактических упражнений, визуальных опор, сенсорных занятий, коммуникативных методов и современных педагогических технологий при организации коррекционно-развивающей работы. Особо подчёркивается, что при развитии познавательных процессов у детей дошкольного возраста важную роль играют индивидуальный подход, учёт возрастных и психологических особенностей детей, а также соблюдение принципов систематичности и последовательности. Также в статье подчёркивается необходимость сотрудничества педагогов, психологов и родителей для обеспечения эффективности коррекционной работы. Их совместная деятельность позволяет своевременно выявлять имеющиеся у ребёнка трудности, организовывать целенаправленную работу по их преодолению и последовательно развивать познавательную деятельность ребёнка. Результаты исследования могут служить важной научно-теоретической основой для разработки и внедрения эффективных методов и технологий коррекции недостатков познавательных процессов в системе дошкольного образования.

             Annotation: This article analyzes the deficiencies in cognitive processes among preschool children and the theoretical foundations for their correction. Cognitive processes are the most important mental functions that determine a child’s ability to perceive the surrounding world, acquire information, process it, and apply it in practical activities. Insufficient development of perception, attention, memory, thinking, imagination, and speech during preschool age may negatively affect the child’s further intellectual development, readiness for educational activity, and social adaptation. The article examines the causes of deficiencies in cognitive processes from psychological, pedagogical, and physiological perspectives. The main factors include the family environment, inappropriate educational methods, emotional instability, sensory development disorders, attention deficits, delayed speech development, and the child’s individual psychophysiological characteristics. In addition, the relationship between external and internal factors influencing the development of cognitive processes is revealed. The study considers activity-based, learner-centered, and differentiated approaches as the theoretical foundations for correcting deficiencies in cognitive processes. The importance of using play technologies, didactic exercises, visual supports, sensory activities, communication-based methods, and modern pedagogical technologies in organizing corrective and developmental work is substantiated. Special emphasis is placed on the fact that the development of cognitive processes in preschool children requires an individual approach, consideration of age-related and psychological characteristics, and adherence to the principles of consistency and systematicity. The article also emphasizes the necessity of cooperation among teachers, psychologists, and parents in ensuring the effectiveness of corrective work. Their joint activity makes it possible to identify a child’s difficulties at an early stage, organize purposeful work to overcome them, and consistently develop the child’s cognitive activity. The results of the study may serve as an important scientific and theoretical basis for the development and implementation of effective methods and technologies for correcting deficiencies in cognitive processes within the preschool education system.

Published

2026-04-12