"ИЖТИМОИЙ ПРОФИЛАКТИКА ОБЪЕКТИ ҲИСОБЛАНГАН АЛКОГОЛНИ ШУНИНГДЕК ПСИХАТРОП МОДДАЛАРНИ ВА КИШИНИНГ АҚЛ ИРОДАСИГА ТАЪСИР ЭТУВЧИ БОШҚА МОДДАЛАРНИ СУЪИСТЕМОЛ ҚИЛУВЧИ ХОТИН ҚИЗЛАРНИ ВА ЁШЛАРНИ АНИҚЛАШ ВА УЛАРГА НИСБАТАН ИЖТИМОИЙ ПРОФИЛАКТИИКА ЧОРА-ТАДБАИРЛАРИНИ
Keywords:
ижтимоий профилактика, алкоголизм, психотроп моддалар, синтетик гиёҳвандлик воситалари, дорихона наркоманияси, хотин-қизлар, ёшлар (14–30 ёш), маҳалла еттилиги, профилактика инспектори, ёшлар етакчиси, хотин-қизлар фаоли, гиёҳвандликка қарши миллий стратегия, ғайриижтимоий хулқ-атвор, профилактик ҳисобга олиш.Abstract
Ушбу илмий тадқиқот иши Ўзбекистон Республикасида алкоголизм, психотроп моддалар ва инсон ақл-иродасига таъсир этувчи бошқа моддаларни суиистеъмол қилувчи хотин-қизлар ва ёшлар ўртасида ижтимоий профилактика фаолиятини такомиллаштириш масаласига бағишланган.
2024–2025 йилларда синтетик гиёҳванд моддалар, “дорихона наркоманияси” ва алкоголь истеъмоли билан боғлиқ ҳолатларнинг кескин ўсиши, айниқса
14–30 ёшли ёшлар ва хотин-қизлар ўртасида тарқалиши ушбу мавзунунг долзарблигини белгилайди. Ишда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 6 майдаги ПФ-73-сонли Фармони билан тасдиқланган “Гиёҳвандлик ва наркожиноятларга қарши курашиш бўйича 2024–2028 йилларга мўлжалланган Миллий стратегия”, 2025 йил 7 ноябрдаги гиёҳвандликка қарши курашиш бўйича Фармон, 2024 йил 30 ноябрдаги ВМ 801-сон қарори, шунингдек “Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси тўғрисида”, “Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида”, “Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддалар тўғрисида”ги қонунлар амалиёти ҳар томонлама таҳлил қилинган. Тадқиқотнинг илмий янгилиги шундаки, “маҳалла еттилиги” тизимида хотин-қизлар ва ёшлар билан ишлашнинг 2024–2025 йилларда шаклланган янги профилактик механизмлари илк бор комплекс ўрганилди ҳамда уларни янада такомиллаштириш бўйича 11 та амалий таклиф ишлаб чиқилди. Ишнинг амалий аҳамияти ИИВ профилактика бўлинмалари, маҳалла таянч пунктлари, хотин-қизлар фаоллари ва Ёшлар ишлари агентлиги ходимлари учун хотин-қизлар ва ёшларни аниқлаш, уларни хавф гуруҳларига ажратиш, якка тартибдаги профилактик тадбирлар ўтказиш, оилавий муаммоларни ҳал қилиш ва реабилитацияга йўналтиришда тўғридан-тўғри қўлланилиши билан белгиланади. Ўзбекистон Республикаси мустақиллик йилларидан бошлаб аҳолининг соғлиғини, миллат генофондини, жамоат хавфсизлигини ва ёшларнинг маънавий-ахлоқий дунёсини ҳимоя қилишни давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири деб белгилади. Бироқ глобаллашув, интернетнинг кенг тарқалиши, трансчегаравий уюшган жиноятчилик ва “дорихона наркоманияси”нинг янги шакллари Ўзбекистонда алкоголизм ва гиёҳвандлик муаммосининг кескинлашувига олиб келмоқда. Айниқса,
хотин-қизлар ва 14–30 ёшдаги ёшлар орасида синтетик наркотиклар
(альфа-PVP, мефедрон, прегабалин, тропикамид каби психотроп моддалар) ва алкоголни суиистеъмол қилиш ҳолатларининг тез ўсиши жиддий хавотир уйғотмоқда. Жамиятда ёшлар ва хотин-қизлар ўрни ҳамда уларнинг ижтимоий-ҳуқуқий ҳолати ҳар қандай давлатнинг барқарор ривожланиши учун муҳим аҳамиятга эга. Ҳозирги кунда, айниқса, ижтимоий ҳимоя, ҳуқуқий тартибот ва жиноятчиликка қарши кураш соҳаларида ёшлар ва хотин-қизларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва уларнинг жиноятчиликдан муҳофазаси долзарб вазифалардан бирига айланмоқда.[1] 2025 йил ҳолатига кўра, наркожиноятлар сони ўтган йилга нисбатан 23 % га ошган, 11 мингдан ортиқ наркожиноят аниқланган, 2,5 тоннага яқин гиёҳвандлик воситалари мусодара қилинган. Ёшлар ва хотин-қизлар гиёҳвандликка чалинганларнинг энг хавфли гуруҳига айланмоқда. Ушбу муаммо нафақат соғлиқни сақлаш, балки оила мустаҳкамлиги, демографик хавфсизлик ва мамлакатнинг келажагига ҳам бевосита таъсир кўрсатмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 6 майдаги
ПФ-73-сон Фармони билан тасдиқланган “Гиёҳвандлик ва наркожиноятларга қарши курашиш бўйича 2024–2028 йилларга мўлжалланган миллий стратегия” ва 2025 йил 7 ноябрдаги “Аҳоли саломатлиги ва миллат генофондини гиёҳвандлик ва наркожиноятлардан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Фармон ушбу муаммога қарши курашишни янги босқичга кўтарди. Ушбу ҳужжатларда профилактиканинг маҳалла даражасидаги тизимини тубдан такомиллаштириш, профилактика инспекторларининг ролини кучайтириш, “маҳалла еттилиги” институти орқали хотин-қизлар ва ёшлар билан манзилли иш олиб бориш вазифалари қўйилди. Мавзунинг долзарблиги шундаки, алкоголизм ва гиёҳвандликнинг янги шакллари (синтетик наркотиклар, “дорихона наркоманияси”) анъанавий профилактика усулларининг самарасизлигини кўрсатди. Шу сабабли ижтимоий профилактика объекти сифатида хотин-қизлар ва ёшларни аниқлаш, улар билан якка тартибдаги профилактик ишнинг янги механизмларини жорий этиш ва профилактика инспекторининг ролини қайта кўриб чиқиш зарурати юзага келди.
