RAQAMLI DUNYO VA HUQUQ
Keywords:
Raqamli huquq, Shaxsiy daxlsizlik, Big Data, Kiber-etika, Cambridge Analytica skandali, Algoritmik shaffoflik.Raqamli dunyo, huquq, axborot xavfsizligi, kiberjinoyat, shaxsiy ma’lumot, internet , huquqiy himoya, Raqamli texnologiyalar, kiberjinoyat, axborot xavfsizligi, shaxsiy ma'lumotlarni himoya gilish, internet madaniyati, elektron hukumat, sun'iy intellekt, onlayn firibgarlik, mualliflik huquqi, ragamli iqtisodiyot, kiberxavfsizlik, huqugiy javobgarlik, Kiber-makon, Sun’iy intellekt, GDPR, Blokcheyn, Raqamli suverenitet.Abstract
Ushbu maqolada raqamli transformatsiya davrida inson huquqlarining transformatsiyasi, "ma'lumotlar diktaturasi" va qonunchilikning texnologik taraqqiyotdan ortda qolishi masalalari tahlil qilinadi. Muallif real voqealar va global shaxslarning qarashlari asosida raqamli huquqning yangi paradigmasini taklif etadi raqamli texnologiyalar rivojlanishi natijasida yuzaga kelayotgan huquqiy munosabatlar, fuqarolarning raqamli makondagi huquq va majburiyatlari hamda axborot xavfsizligini ta’minlash masalalari yoritiladi. Shuningdek, raqamli dunyoda huquqiy tartibotni mustahkamlashning ahamiyati tahlil qilinadi.Bugungi kunda raqamli texnologiyalar hayotimizning ajralmas qismiga aylandi. Internet, ijtimoiy tarmoqlar, onlayn xizmatlar va sun’iy intellekt insonlarning kundalik faoliyatini yengillashtirmoqda. Shu bilan birga, raqamli makonda yuzaga kelayotgan muammolar huquqiy tartibga solishni ham talab etmoqda. Shuning uchun raqamli dunyo va huquq masalasi hozirgi davrning eng dolzarb mavzularidan biri hisoblanadi.
Raqamli muhit insonlarga tezkor axborot olish, masofadan turib ishlash, ta’lim olish va davlat xizmatlaridan foydalanish imkonini berdi. Ammo bu imkoniyatlar bilan bir qatorda, kiberjinoyatlar, shaxsiy ma’lumotlarning tarqalishi, internet orqali firibgarlik, haqorat va noqonuniy kontent tarqatish kabi muammolar ham ko‘paymoqda. Bu esa fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish zaruratini yanada kuchaytiradi.
Huquq tizimining asosiy vazifasi — fuqarolarning raqamli makondagi xavfsizligini ta’minlashdir. Bugungi kunda ko‘plab davlatlarda shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, elektron tijoratni tartibga solish, mualliflik huquqini saqlash va kiberjinoyatlarga qarshi kurashish bo‘yicha qonunlar ishlab chiqilgan. O‘zbekiston Respublikasida ham raqamli texnologiyalarni rivojlantirish bilan bir qatorda, axborot xavfsizligi va fuqarolarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan qonunlar qabul qilinmoqda.
Raqamli dunyoda har bir foydalanuvchi ham o‘z huquq va majburiyatlarini bilishi zarur. Internetdan foydalanishda boshqalarning sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilish, yolg‘on ma’lumot tarqatmaslik, mualliflik huquqini buzmaslik va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish muhim hisoblanadi. Chunki virtual muhitdagi har bir harakat ham qonun oldida javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin.
Kelajakda raqamli texnologiyalar yanada rivojlanishi, sun’iy intellekt, elektron hukumat, onlayn xizmatlar va raqamli iqtisodiyot kengayishi kutilmoqda. Bu jarayonda huquq tizimi ham zamonga mos ravishda takomillashib borishi lozim. Fuqarolarning raqamli madaniyatini oshirish va qonunlarga hurmatni kuchaytirish esa jamiyat xavfsizligini ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
