O’SIMLIKLARDA STRESS OMILLARIGA (QURG’OQCHILIK, SHO’RLANISH ,HARORAT ) MOSLASHUVNING FIZIOLOGIK VA MOLEKULYAR ASOSLARI
Keywords:
o‘simlik stressi, qurg‘oqchilik stressi, sho‘rlanish, harorat stressi, fiziologik moslashuv, molekulyar mexanizmlar, osmotik moslashuv, suv almashinuvi, fotosintez, transpiratsiya, fitogormonlar, abssiz kislota, reaktiv kislorod shakllari, antioksidant tizim, issiqlik shok oqsillari, gen ekspressiyasi, signal uzatish yo‘llari, osmoprotektorlar, ion muvozanati, stressga chidamlilikAbstract
Ushbu maqolada o‘simliklarda stress omillariga, xususan qurg‘oqchilik, sho‘rlanish va haroratning keskin o‘zgarishlariga moslashuv jarayonining fiziologik hamda molekulyar asoslari keng yoritilgan. Zamonaviy iqlim o‘zgarishlari sharoitida o‘simliklarning turli ekologik omillarga moslashuvi qishloq xo‘jaligi barqarorligi va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu boisdan stress omillarining o‘simlik hujayralari va to‘qimalarida sodir bo‘ladigan fiziologik jarayonlarga, xususan suv almashinuvi, osmotik bosim, fotosintez intensivligi, transpiratsiya darajasi va gormonal muvozanatga ta’siri ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Maqolada qurg‘oqchilik sharoitida o‘simliklarning suv tanqisligiga javob reaktsiyalari, stoma faoliyatining o‘zgarishi, ildiz tizimining chuqurlashuvi, osmotik moslashuv va hujayra ichki muhitining barqarorligini saqlash mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. Sho‘rlanish stressida esa ion muvozanatining buzilishi, Na⁺ va Cl⁻ ionlarining toksik ta’siri, selektiv transport tizimlari hamda prolin, glitsin-betain kabi osmoprotektor moddalar sintezining ahamiyati yoritiladi. Harorat stressi (issiqlik va sovuq) sharoitida oqsillarning denaturatsiyasi, membrana suyuqligining o‘zgarishi, issiqlik shok oqsillari va sovuqqa chidamli oqsillar sintezi kabi molekulyar mexanizmlar tahlil etiladi. Shuningdek, maqolada stressga javob beruvchi genlar ekspressiyasi, transkripsion omillar, signal uzatish yo‘llari (Ca²⁺ signallari, reaktiv kislorod shakllari, fitogormonlar – abssiz kislota, etilen va boshqalar) orqali o‘simliklarning moslashuv reaksiyalari izohlanadi. Ushbu mexanizmlarning o‘rganilishi stressga chidamli nav va genotiplarni yaratish, seleksiya va biotexnologiya usullarini takomillashtirish uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
