KVANT KALITLARINI TAQSIMLASH BILAN OPTIK TOLALI ALOQA LINIYALARINING KIBERHIMOYASINI TA’MINLASH
Abstract
Mazkur ilmiy maqola zamonaviy telekommunikatsiya infratuzilmasining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan kvant kriptografiyasi, xususan, kvant kalitlarini taqsimlash (Quantum Key Distribution — QKD) texnologiyasi asosida optik tolali aloqa liniyalarining kiberhimoyasini ta’minlash masalalariga bag‘ishlangan. Axborot xavfsizligi global miqyosda dolzarb muammoga aylangan bir sharoitda, klassik kriptografik algoritmlarning hisoblash quvvatining ortib borishi va kvant kompyuterlar rivoji sababli zaiflashib borayotgani ilmiy jamoatchilik tomonidan keng muhokama qilinmoqda. Shu nuqtai nazardan, kvant mexanikasi qonunlariga asoslangan xavfsiz aloqa texnologiyalarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolada QKD texnologiyasining nazariy asoslari, xususan, kvant holatlarining superpozitsiyasi, noaniqlik printsipi va kvant o‘lchov jarayonining axborotga ta’siri kabi fundamental tushunchalar tahlil qilinadi. Shuningdek, BB84 va E91 kabi asosiy QKD protokollarining ishlash prinsiplari ilmiy asoslangan holda bayon etiladi. Ushbu protokollar yordamida kalitlarni uzatishda uchinchi tomon aralashuvini aniqlash imkoniyati mavjudligi ko‘rsatib beriladi, bu esa klassik kriptografiyaga nisbatan tubdan yangi xavfsizlik paradigmasini shakllantiradi. Optik tolali aloqa liniyalarida QKD texnologiyasini joriy etishning texnik jihatlari ham maqolada batafsil yoritilgan. Jumladan, fotonlarning susayishi, dispersiya, shovqinlar va detektorlarning samaradorligi kabi muammolar ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, real telekommunikatsiya tizimlarida QKD integratsiyasining arxitektura yechimlari va mavjud cheklovlar tahlil qilinadi. Maqolada zamonaviy tajribalar va amaliy loyihalar, jumladan, Yevropa, Xitoy va AQShda amalga oshirilgan kvant aloqa tarmoqlari haqida qisqacha ilmiy sharh beriladi.
