FALSAFANING TARIXIY RIVOJLANISH BOSQICHLARI: QADIMGI MEROSDAN ZAMONAVIY EPISTEMOLOGIK BURILISHLARGACHA TAHLIL

Abstract

Mazkur maqolada falsafaning rivojlanish tarixini qadimgi Sharq va antik davrdan boshlab o‘rta asrlar, Uyg‘onish, Yangi davr, ma’rifatparvarlik, nemis klassik falsafasi hamda XX–XXI asr yo‘nalishlarigacha uzluksiz tarixiy jarayon sifatida tizimli tahlil qilishni maqsad qildi. Tadqiqotda tarixiy-falsafiy rekonstruksiya, komparativ tahlil, kontseptual-genealogik yondashuv, manbashunoslik va bibliometrik kuzatuv elementlari qo‘llandi. Natijalar falsafiy bilimning evolyutsiyasi muayyan “mavzular almashinuvi” orqali kechishini ko‘rsatdi: kosmologik izohlar ustuvorligidan antropologik va axloqiy masalalarga, undan epistemologik va tilshunoslik burilishlariga hamda ijtimoiy-tanqidiy paradigmalarga o‘tish kuzatildi. Shuningdek, sivilizatsiyalararo uzviylik (yunon–arab–lotin tarjima harakati, ilmiy metodologiya shakllanishi, modernlikning institutsional asoslari) falsafaning ichki tarixini belgilovchi omil ekani asoslandi. Xulosa sifatida falsafa tarixini “g‘oyalar xronologiyasi” emas, balki bilish me’yorlari, metodlar va qadriyatlar tizimining o‘zgarishi sifatida o‘rganish ilmiy-analitik aniqlikni oshirishi qayd etildi. Tadqiqot natijalari falsafa tarixi kurslarini modullashtirish, konsept xaritalar yaratish va akademik dasturlarni davrlararo muammolar asosida qayta tashkil etishda amaliy ahamiyatga ega