OLAMNING LISONIY MANZARASIDA FRAZEOLOGIZMLARNING TASVIRI

Abstract

Ushbu maqola hozirgi zamon tilshunosligidagi antroposentrik paradigma doirasida o‘zbek tilidagi frazeologik birliklarning o‘rni va ahamiyatini o‘rganadi. Muallif frazeologizmlarni (idiomalar, qanotli iboralar, maqol-matallar) olamning lisoniy manzarasining eng yorqin va chuqur frazeologik qatlami sifatida talqin qiladi. Frazeologik birliklar nafaqat tilning obrazli boyligini, balki xalqning milliy mentaliteti, qadriyatlari, dunyoqarashi va madaniy tajribasini avloddan-avlodga saqlab qoluvchi muhim vosita ekanligi ta’kidlanadi.

Maqolada “inson xulq-atvori” semantik maydoniga oid frazeologizmlar (masalan, “qo‘li ochiq”, “oltin qalbli”, “ichi qora”, “itning iti”, “qo‘ydek yuvosh”, “musicha beozor”) tahlil qilinadi. Zoonim (it, tulki, bo‘ri, qo‘y), somatizm va florizm komponentli iboralar ustunligi, ularning metaforik-metanimik tabiati va lingvokulturologik xususiyatlari ko‘rib chiqiladi.

O‘zbek tilidagi frazeologizmlar bilan boshqa tillar (xususan, ingliz tili) qiyosiy tahlili orqali universal va milliy-madaniy qirralar farqlanadi (masalan, “yomg‘ir” konsepti). Shuningdek, frazeologizmlarning pragmatik, emotsional va baholash funksiyalari, badiiy adabiyotdagi (T. Murod, O. Hoshimov va boshqalar) qo‘llanilishi ham yoritiladi.

Tadqiqot Sh. Rahmatullayev, N. Mahmudov, Z. Xolmanova kabi olimlarning ishlariga asoslanadi va kelgusida kognitiv, qiyosiy hamda tarjima jihatlarini chuqurroq o‘rganish zarurligini ta’kidlaydi.