INTERNET FIRIBGARLIGI VA KIBERJINOYATLAR: JINOYAT-HUQUQIY TAVSIF, HUQUQIY TARTIBGA SOLISH VA QARSHI KURASHNING SAMARALI MEXANIZMLARI

Abstract

Mazkur ilmiy maqolada zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi sharoitida keng tarqalib borayotgan internet firibgarligi va kiberjinoyatlarning nazariy-huquqiy asoslari kompleks tarzda tahlil qilinadi. Tadqiqot doirasida internet firibgarligining jinoyat-huquqiy mohiyati, uning jinoyat tarkibi elementlari (obyekt, obyektiv tomon, subyekt va subyektiv tomon) chuqur yoritilib, ushbu jinoyat turining an’anaviy firibgarlikdan farqli jihatlari asoslab beriladi. Xususan, internet firibgarligining anonimlik, transmilliylik, tezkorlik va ommaviylik kabi xususiyatlari uning ijtimoiy xavflilik darajasini sezilarli darajada oshirishi ilmiy jihatdan izohlanadi. Maqolada internet firibgarligining zamonaviy ko‘rinishlari, jumladan phishing, vishing, smishing, elektron to‘lov tizimlari orqali firibgarlik, ijtimoiy tarmoqlardagi scam sxemalari, kriptovalyuta bilan bog‘liq firibgarlik hamda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanilgan yangi avlod jinoyat usullari tizimli ravishda tasniflanadi va ularning har biri jinoyat-huquqiy nuqtayi nazardan baholanadi. Shu bilan birga, ushbu jinoyatlarni sodir etishda qo‘llaniladigan ijtimoiy muhandislik usullari va psixologik ta’sir mexanizmlarining o‘rni ham alohida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasining amaldagi normativ-huquqiy bazasi, xususan Jinoyat kodeksining 168-moddasi (firibgarlik), 278-moddasi (kompyuter axborotiga ruxsatsiz kirish) hamda “Axborotlashtirish to‘g‘risida” va “To‘lovlar va to‘lov tizimlari to‘g‘risida”gi qonunlar asosida internet firibgarligi uchun javobgarlik masalalari tahlil qilinadi. Amaliyotda uchrayotgan asosiy muammolar, jumladan jinoyatni kvalifikatsiya qilishdagi murakkabliklar, dalillarni to‘plash va mustahkamlashdagi qiyinchiliklar, kiber ekspertiza zarurati hamda jinoyatchilarni aniqlashdagi transmilliy to‘siqlar ilmiy asosda yoritiladi. Shuningdek, maqolada kiberjinoyatlarning kriminologik xususiyatlari, ularning yuzaga kelish sabablari va sharoitlari, jinoyatchilarning tipologiyasi hamda jabrlanuvchilar doirasi tahlil qilinadi. Internet firibgarligining oldini olishda profilaktika choralari, jumladan aholining huquqiy va raqamli savodxonligini oshirish, axborot xavfsizligi madaniyatini shakllantirish, zamonaviy texnologik himoya vositalarini joriy etish hamda huquqni muhofaza qiluvchi organlarning institutsional salohiyatini mustahkamlash zarurligi asoslab beriladi. Bundan tashqari, tadqiqotda kiberjinoyatlarga qarshi kurashishda xalqaro hamkorlikning ahamiyati ochib berilib, davlatlar o‘rtasida axborot almashinuvi, qo‘shma tergov amaliyoti va global xavfsizlik mexanizmlarini rivojlantirishning dolzarbligi ta’kidlanadi. Yakuniy xulosalar sifatida internet firibgarligiga qarshi kurashish samaradorligini oshirish uchun huquqiy, texnologik, institutsional va ijtimoiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga olgan kompleks yondashuv zarurligi ilmiy asosda ilgari suriladi.