OROL DENGIZI QURIGAN TUBIDAGI GIPSLI VA SHO‘RLANGAN TUPROQLARNING AGROEKOLOGIK HOLATI HAMDA FITOMELIORATSIYA IMKONIYATLARI - D.Yu.Maxkamova; S.Q.Mahammadiyev (JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS, 2026)
Orol dengizi qurigan tubida gipsning to‘planishi dengiz suvlarining ko‘p yillik bug‘lanishi natijasida sodir bo‘lgan murakkab geokimyoviy jarayonlar bilan bog‘liqdir. Dengiz suvlari tarkibidagi kalsiy va sulfat ionlari suvning bug‘lanishi jarayonida konsentratsiyalanib, ma’lum bir bosqichda kalsiy sulfati ikki suvli shakli - gips (CaSO₄·2H₂O) ko‘rinishida cho‘ka boshlaydi. Shu sababli qurigan dengiz tubida shakllangan tuproq-gruntlarda gips keng tarqalgan minerallardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, dengiz chekingan hududlarda va qoldiq botqoq zonalarda gipsli qatlamlarning shakllanishi jadal kechgan. Orol dengizi qurigan tubida gips miqdori hududning yoshiga, litologik tarkibiga, yer osti suvlari chuqurligiga va tuz to‘planish jarayonlariga qarab o‘zgarib turadi. Yangi qurigan maydonlarda gips asosan pastki qatlamlarda to‘plangan bo‘lsa, qadimroq qurigan uchastkalarda kapillyar ko‘tarilish va bug‘lanish ta’sirida yuqori qatlamlarda ham uchraydi. Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, Orol dengizi qurigan tubida gips miqdori o‘rtacha 10-35 % ni tashkil etadi, ayrim gipsli gorizontlarda esa bu ko‘rsatkich 40-60 % ga, ba’zan 70 % gacha yetishi mumkin.