AYOLLARDA BIRLAMCHI VA IKKILAMCHI BEPUSHTLIKNING TARQALISH DARAJASINI BAHOLASH - Shakirova Lobar Mavlon qizi; Abiramatova Dilnura Farhod Qizi (TADQIQOTLAR, 2026)
Dolzarbligi. Hozirgi kunda reproduktiv salomatlik muammolari global miqyosda dolzarb tibbiy-ijtimoiy masalalardan biri hisoblanadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha reproduktiv yoshdagi juftliklarning taxminan 15–17 % i bepushtlik muammosiga duch kelmoqda [1]. Ushbu ko‘rsatkichning ortib borishi nafaqat tibbiy, balki demografik, ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni ham yuzaga keltirmoqda. Ayollarda bepushtlik ikki asosiy turga bo‘linadi: birlamchi bepushtlik ayol hech qachon homilador bo‘lmagan holat, va ikkilamchi bepushtlik ilgari homiladorlik bo‘lgan, ammo keyinchalik homilador bo‘la olmaslik bilan xarakterlanadi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, bepushtlik holatlarining taxminan 40–50 % i ayol omillari bilan bog‘liq bo‘lsa, qolgan qismi erkak omillari yoki aralash sabablar bilan izohlanadi [2]. Shu bilan birga, ayollarda kuzatiladigan bepushtlikning birlamchi shakli 45–55 %, ikkilamchi shakli esa 55–60 % hollarda uchrashi aniqlangan [3]. So‘nggi yillarda bepushtlikning ikkilamchi turi sezilarli darajada ortib borayotgani qayd etilmoqda. Bu esa asosan reproduktiv yoshdagi ayollar orasida abortlar sonining ko‘payishi, jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar (JYUI) tarqalishi va yallig‘lanish kasalliklarining kengayishi bilan bog‘liq [4]. Masalan, Jahon banki va JSST ma’lumotlariga ko‘ra, rivojlanayotgan mamlakatlarda ikkilamchi bepushtlik holatlarining 60 % gacha qismi jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar asoratlari bilan bog‘liq [5]. Ayollarda bepushtlikning asosiy sabablaridan biri sifatida ginekologik kasalliklar alohida o‘rin tutadi. Jumladan, bachadon naylarining o‘tkazuvchanligi buzilishi barcha holatlarning 25–35 % ini tashkil etadi [6]. Polikistik tuxumdon sindromi (PCOS) esa ovulyator disfunksiya bilan bog‘liq bepushtlikning 70 % gacha bo‘lgan qismini tashkil etadi [7]. Endometrioz kasalligi bepusht ayollarning 30–40 % ida aniqlanadi va bu kasallik reproduktiv funksiyani keskin pasaytiradi [8]. Bundan tashqari, ijtimoiy omillar ham bepushtlik rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Ayollarning kech turmush qurishi va birinchi homiladorlik yoshining ortib borishi reproduktiv salomatlikka salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 35 yoshdan keyin ayollarda fertilitet darajasi 2 barobar, 40 yoshdan keyin esa 3–5 barobar kamayadi [9]. Bu esa birlamchi bepushtlikning ortishiga olib keluvchi asosiy omillardan biridir. Ekologik omillar ham alohida ahamiyatga ega. Atmosfera ifloslanishi, og‘ir metallarning organizmga ta’siri va endokrin buzuvchi moddalar (endocrine disruptors) ayollarda reproduktiv tizim funksiyalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqotlarga ko‘ra, ekologik noqulay hududlarda yashovchi ayollarda bepushtlik ko‘rsatkichlari nisbatan toza hududlarga qaraganda 1,5–2 barobar yuqori [10]. Shuningdek, zamonaviy hayot tarzi omillari stress, noto‘g‘ri ovqatlanish, gipodinamiya va zararli odatlar ham bepushtlik rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Surunkali stress gipotalamo-gipofizar tizim faoliyatini buzib, ovulyatsiya jarayonini izdan chiqaradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, surunkali stressga duchor bo‘lgan ayollarda bepushtlik rivojlanish ehtimoli 20–30 % ga yuqori [11]. Ikkilamchi bepushtlikning yana bir muhim sababi sifatida abortlar va ularning asoratlari ko‘rsatiladi. Tibbiy abortlardan keyin asoratlar rivojlanish xavfi 10–15 % ni tashkil etsa, noqonuniy yoki noto‘g‘ri bajarilgan abortlardan keyin bu ko‘rsatkich 25–30 % gacha yetadi [12]. Ushbu asoratlar orasida bachadon ichki qavati shikastlanishi (Asherman sindromi), yallig‘lanish kasalliklari va gormonal disbalanslar yetakchi o‘rinni egallaydi. Reproduktiv texnologiyalarning rivojlanishiga qaramay, bepushtlik muammosi hali ham to‘liq hal etilgan emas. In vitro urug‘lantirish (IVF) usulining samaradorligi o‘rtacha 30–40 % ni tashkil etadi va bu ko‘rsatkich ayol yoshiga qarab sezilarli darajada kamayadi [13]. Bu esa bepushtlikni erta aniqlash va profilaktika qilish zarurligini yana bir bor tasdiqlaydi.