QUTADG‘U BILIG” ASARIDAGI DINIY-MA’RIFIY ARABIY LEKSIKANING SEMANTIK-FUNKSIONAL TAHLILI - Azimova Shoxsanam (TADQIQOTLAR, 2026)
Anotatsiya:Mazkur maqolada Yusuf Xos Hojibning XI asr turkiy adabiyotining nodir namunasi bo‘lgan “Qutadg’u bilig” asaridagi diniy-ma’rifiy arabiy leksikaning semantik xususiyatlari va funksional roli tadqiq etiladi. Asarda qo‘llangan arabiy kelib chiqishga ega leksik birliklar semantik guruhlarga ajratilib, ularning ma’no tarkibi, matndagi vazifasi hamda muallifning g‘oyaviy-badiiy maqsadini ifodalashdagi o‘rni tahlil qilinadi. Tadqiqot jarayonida tavsifiy, semantik va qiyosiy-tahliliy metodlardan foydalanildi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, “Qutadg’u bilig”dagi arabiy leksika asosan ilm- ma’rifat, axloq, din, falsafa, davlat boshqaruvi va inson kamoloti bilan bog‘liq tushunchalarni ifodalashga xizmat qiladi. Arabiy so‘zlar muallif tomonidan nafaqat nominativ birlik sifatida, balki muayyan ma’naviy va madaniy mazmunni ifodalovchi vosita sifatida ham qo‘llangan. Ular orqali adolat, ilm, aql, fazilat, qanoat, hikmat kabi asosiy konseptlar yoritilib, asarning didaktik va falsafiy yo‘nalishi kuchaytirilgan. Shuningdek, maqolada arabiy leksikaning turkiy til tizimiga moslashuvi, semantik taraqqiyoti va ayrim birliklarning zamonaviy o‘zbek tilida saqlanib qolish holatlari ham ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari “Qutadg’u bilig” tilining leksik tarkibini chuqurroq yoritish, turkiy va arab til qatlamlari o‘rtasidagi lingvomadaniy aloqalarni aniqlash hamda o‘rta asr turkiy yozma yodgorliklari leksikasini o‘rganishga oid ilmiy qarashlarni boyitishga xizmat qiladi.