KASBIY STRESS ATEROSKLEROTIK KORONAR ARTERIYA KASALLIGINING O’ZGARTIRILISHI MUMKIN BO’LGAN XAVF OMILI SIFATIDA: DALILLAR, MEXANIZMLAR VA INTERVENSIYALAR - Nazarova Sh.O; Rajabboyev F.E (TADQIQOTLAR, 2026)
ANNOTATSIYA Yurak-qon tomir kasalliklari, xususan aterosklerotik koronar arteriya kasalligi (KAK), dunyo bo’ylab o’lim sabablarining yetakchi o’rinlaridan birini egallaydi. Arterial gipertenziya, dislipidemiya, qandli diabet, semizlik, chekish va jismoniy faoliyatsizlik kabi an’anaviy xavf omillari yaxshi o’rganilgan bo’lsa-da, psixososial omillarning yurak-qon tomir xavfini modulyatsiya qilishdagi muhim rolini ko’rsatuvchi dalillar tobora ko’payib bormoqda. Ular orasida kasbiy stress — ish zo’riqishi (yuqori talablar va past nazorat kombinatsiyasi) hamda sa’y-harakat va mukofot nomuvofiqligi modellari orqali kontseptuallashtirilgan — koronar hodisalar xavfining oshishi bilan izchil bog’liqlik ko’rsatadi. Kasbiy stress va klassik yurak-qon tomir xavf omillari o’rtasidagi o’zaro ta’sir etarlicha o’rganilmagan va miqdoriy baholash uchun murakkabligicha qolmoqda. Ushbu ko’rib chiqish kasbiy stress va KAK o’rtasidagi munosabatga oid mavjud ilmiy dalillarni, yirik epidemiologik tadqiqotlar va metaanaliz natijalari asosida tahlil etadi. Ish bilan bog’liq stressga surunkali ta’sir neyroendokrin yo’llarni — gipotalamus-gipofiz-buyrak usti bezi o’qi va simpatik asab tizimini — faollashtiradi, past darajali tizimiy yallig’lanish holatini keltirib chiqaradi va chekish, to’g’ri ovqatlanmaslik, jismoniy faoliyatsizlik, ortiqcha spirt ichimliklarini iste’mol qilish kabi sog’liqsiz xatti-harakatlarni rag’batlantiradi. Ushbu mexanizmlar endotelial disfunktsiya, giperkoagulyabillik va aterosklerotik jarayonni tezlashtirishga hissa qo’shadi. INTERHEART tadqiqoti, Kivimyaki va hamkasblari tomonidan o’tkazilgan metaanalizlar hamda Chandolaning metabolik sindromga oid prospektiv tadqiqotlari kasbiy stressning yurak-qon tomir xavfiga kumulyativ va mustaqil ta’sirini tasdiqlaydi. Kasbiy stressga bog’liq xavf ulushi an’anaviy xavf omillariga nisbatan past bo’lsa-da, uning o’zgartirish mumkinligi maqsadli profilaktik aralashuvlar uchun sezilarli imkoniyatni anglatadi. Kasbiy stressni kamaytirish strategiyalari individual darajadagi yondashuvlarni (stressni boshqarish dasturlari, turmush tarzini o’zgartirish, psixologik yordam), tashkiliy intervensiyalarni (ish talablari va xodimlar nazorati o’rtasidagi muvozanatni optimallashtirish, ish joyidagi ijtimoiy yordamni kuchaytirish) hamda jamoat salomatligi siyosatini (kasbiy salomatlikni targ’ib qilish dasturlari, kasbiy stress bo’yicha tartibga soluvchi choralar va skrining) qamrab oladi.