AYOLLARDA BIRLAMCHI VA IKKILAMCHI BEPUSHTLIKNING TARQALISH DARAJASINI BAHOLASH - Shakirova Lobar Mavlon qizi,; Abiramatova Dilnura Farhod Qizi, (TADQIQOTLAR, 2026)
Dolzarbligi.  Hozirgi  kunda  reproduktiv  salomatlik  muammolari  global miqyosda  dolzarb  tibbiy-ijtimoiy  masalalardan  biri  hisoblanadi.  Jahon  sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha reproduktiv yoshdagi juftliklarning taxminan 15–17 % i bepushtlik muammosiga duch kelmoqda [1]. Ushbu ko‘rsatkichning ortib borishi nafaqat tibbiy, balki demografik, ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni  ham  yuzaga  keltirmoqda.  Ayollarda  bepushtlik  ikki  asosiy  turga bo‘linadi:  birlamchi  bepushtlik  ayol  hech  qachon  homilador  bo‘lmagan  holat,  va ikkilamchi bepushtlik  ilgari homiladorlik bo‘lgan, ammo keyinchalik homilador bo‘la olmaslik bilan xarakterlanadi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, bepushtlik holatlarining taxminan 40–50 % i ayol omillari bilan bog‘liq bo‘lsa, qolgan qismi erkak omillari yoki  aralash sabablar  bilan izohlanadi  [2].  Shu  bilan birga, ayollarda kuzatiladigan bepushtlikning  birlamchi  shakli  45–55  %,  ikkilamchi  shakli  esa  55–60  %  hollarda uchrashi  aniqlangan  [3].  So‘nggi  yillarda  bepushtlikning  ikkilamchi  turi  sezilarli darajada ortib borayotgani qayd etilmoqda. Bu esa asosan reproduktiv yoshdagi ayollar orasida abortlar sonining ko‘payishi, jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar (JYUI) tarqalishi va yallig‘lanish kasalliklarining kengayishi bilan bog‘liq [4]. Masalan, Jahon banki  va  JSST  ma’lumotlariga  ko‘ra,  rivojlanayotgan  mamlakatlarda  ikkilamchi bepushtlik  holatlarining  60  %  gacha  qismi  jinsiy  yo‘l  bilan  yuqadigan  infeksiyalar asoratlari bilan bog‘liq [5]. Ayollarda bepushtlikning asosiy sabablaridan biri sifatida ginekologik  kasalliklar  alohida  o‘rin  tutadi.  Jumladan,  bachadon  naylarining o‘tkazuvchanligi buzilishi barcha holatlarning 25–35 % ini tashkil etadi [6]. Polikistik tuxumdon sindromi (PCOS) esa ovulyator disfunksiya bilan bog‘liq bepushtlikning 70 % gacha bo‘lgan qismini tashkil etadi [7]. Endometrioz kasalligi bepusht ayollarning 30–40 % ida aniqlanadi va bu kasallik reproduktiv funksiyani keskin pasaytiradi [8]. Bundan tashqari, ijtimoiy omillar ham bepushtlik rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Ayollarning  kech  turmush  qurishi  va  birinchi  homiladorlik  yoshining  ortib  borishi reproduktiv salomatlikka salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 35 yoshdan keyin ayollarda fertilitet darajasi 2 barobar, 40 yoshdan keyin esa 3–5 barobar kamayadi  [9].  Bu  esa  birlamchi  bepushtlikning  ortishiga  olib  keluvchi  asosiy omillardan  biridir.  Ekologik  omillar  ham  alohida  ahamiyatga  ega.  Atmosfera ifloslanishi,  og‘ir  metallarning  organizmga  ta’siri  va  endokrin  buzuvchi  moddalar (endocrine  disruptors)  ayollarda  reproduktiv  tizim  funksiyalariga  salbiy  ta’sir ko‘rsatadi.  Tadqiqotlarga  ko‘ra,  ekologik  noqulay  hududlarda  yashovchi  ayollarda bepushtlik ko‘rsatkichlari nisbatan toza hududlarga qaraganda 1,5–2 barobar yuqori [10].  Shuningdek,  zamonaviy  hayot  tarzi  omillari  stress,  noto‘g‘ri  ovqatlanish, gipodinamiya va zararli odatlar ham bepushtlik rivojlanishida  muhim rol o‘ynaydi. Surunkali stress gipotalamo-gipofizar tizim faoliyatini buzib, ovulyatsiya jarayonini izdan  chiqaradi.  Tadqiqotlar  shuni  ko‘rsatadiki,  surunkali  stressga  duchor  bo‘lgan ayollarda  bepushtlik  rivojlanish  ehtimoli  20–30  %  ga  yuqori  [11].  Ikkilamchi bepushtlikning  yana  bir  muhim  sababi  sifatida  abortlar  va  ularning  asoratlari ko‘rsatiladi. Tibbiy abortlardan keyin asoratlar rivojlanish xavfi 10–15 % ni tashkil etsa, noqonuniy yoki noto‘g‘ri bajarilgan abortlardan keyin bu ko‘rsatkich 25–30 % gacha  yetadi  [12].  Ushbu  asoratlar  orasida  bachadon  ichki  qavati  shikastlanishi (Asherman  sindromi),  yallig‘lanish  kasalliklari  va  gormonal  disbalanslar  yetakchi o‘rinni egallaydi. Reproduktiv texnologiyalarning rivojlanishiga qaramay, bepushtlik muammosi hali ham to‘liq hal etilgan emas. In vitro urug‘lantirish (IVF) usulining samaradorligi o‘rtacha 30–40 % ni tashkil etadi va bu ko‘rsatkich ayol yoshiga qarab sezilarli  darajada  kamayadi  [13].  Bu  esa  bepushtlikni  erta  aniqlash  va  profilaktika qilish zarurligini yana bir bor tasdiqlaydi.