KASBIY STRESS ATEROSKLEROTIK KORONAR ARTERIYA KASALLIGINING O'ZGARTIRILISHI MUMKIN BO'LGAN XAVF OMILI SIFATIDA: DALILLAR, MEXANIZMLAR VA INTERVENSIYALAR - Nazarova Sh.O; Rajabboyev F.E (TADQIQOTLAR, 2026)
ANNOTATSIYA Yurak-qon tomir kasalliklari, xususan aterosklerotik koronar arteriya kasalligi (KAK),  dunyo  bo'ylab  o'lim  sabablarining  yetakchi  o'rinlaridan  birini  egallaydi. Arterial  gipertenziya,  dislipidemiya,  qandli  diabet,  semizlik,  chekish  va  jismoniy faoliyatsizlik  kabi  an'anaviy  xavf  omillari  yaxshi  o'rganilgan  bo'lsa-da,  psixososial omillarning  yurak-qon  tomir  xavfini  modulyatsiya  qilishdagi  muhim  rolini ko'rsatuvchi  dalillar  tobora  ko'payib  bormoqda.  Ular  orasida  kasbiy  stress  —  ish zo'riqishi  (yuqori  talablar  va  past  nazorat  kombinatsiyasi)  hamda  sa'y-harakat  va mukofot nomuvofiqligi modellari orqali kontseptuallashtirilgan — koronar hodisalar xavfining oshishi bilan izchil bog'liqlik ko'rsatadi. Kasbiy stress va klassik yurak-qon tomir  xavf  omillari  o'rtasidagi  o'zaro  ta'sir  etarlicha  o'rganilmagan  va  miqdoriy baholash  uchun  murakkabligicha  qolmoqda.  Ushbu  ko'rib  chiqish  kasbiy  stress  va KAK  o'rtasidagi  munosabatga  oid  mavjud  ilmiy  dalillarni,  yirik  epidemiologik tadqiqotlar  va  metaanaliz  natijalari  asosida  tahlil  etadi.  Ish  bilan  bog'liq  stressga surunkali ta'sir neyroendokrin yo'llarni — gipotalamus-gipofiz-buyrak usti bezi o'qi va simpatik  asab  tizimini  —  faollashtiradi,  past  darajali  tizimiy  yallig'lanish  holatini keltirib chiqaradi va chekish, to'g'ri ovqatlanmaslik, jismoniy faoliyatsizlik, ortiqcha spirt  ichimliklarini  iste'mol  qilish  kabi  sog'liqsiz  xatti-harakatlarni  rag'batlantiradi. Ushbu  mexanizmlar  endotelial  disfunktsiya,  giperkoagulyabillik  va  aterosklerotik jarayonni  tezlashtirishga  hissa  qo'shadi.  INTERHEART  tadqiqoti,  Kivimyaki  va hamkasblari  tomonidan  o'tkazilgan  metaanalizlar  hamda  Chandolaning  metabolik sindromga  oid  prospektiv  tadqiqotlari  kasbiy  stressning  yurak-qon  tomir  xavfiga kumulyativ  va  mustaqil  ta'sirini  tasdiqlaydi.  Kasbiy  stressga  bog'liq  xavf  ulushi an'anaviy  xavf  omillariga  nisbatan  past  bo'lsa-da,  uning  o'zgartirish  mumkinligi maqsadli profilaktik aralashuvlar uchun sezilarli imkoniyatni anglatadi. Kasbiy stressni kamaytirish  strategiyalari  individual  darajadagi  yondashuvlarni  (stressni  boshqarish dasturlari, turmush tarzini o'zgartirish, psixologik yordam), tashkiliy intervensiyalarni (ish  talablari  va  xodimlar  nazorati  o'rtasidagi  muvozanatni  optimallashtirish,  ish joyidagi ijtimoiy yordamni kuchaytirish) hamda jamoat salomatligi siyosatini (kasbiy salomatlikni targ'ib qilish dasturlari, kasbiy stress bo'yicha tartibga soluvchi choralar va skrining) qamrab oladi.