"TADQIQOTLAR.UZ" jahon ilmiy-metodik jurnali quyidagi yo'nalishlarda maqola hamda tezislarni qabul qiladi: Aniq fanlar Tabiiy fanlar Texnika fanlari Pedagogik fanlar Ijtimoiy-gumanitar fanlar Falsafa fanlari Filologiya Iqtisodiy fanlar
RAQAMLI IQTISODIYOTDA MA’LUMOTLAR BAZASINI BOSHQARISH
Annotatsiya: Raqamli iqtisodiyot sharoitida ma’lumotlar bazalarini samarali boshqarish korxonalar va davlat tizimlarining muvaffaqiyati uchun asosiy omilga aylandi. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyotda ma’lumotlar bazalarini boshqarishning nazariy asoslari, zamonaviy texnologiyalari, afzalliklari va O‘zbekiston tajribasi IMRAD usulida tizimli ravishda tadqiq etilgan. Tadqiqot Big Data, bulutli hisoblash, NoSQL va sun’iy intellektning ma’lumotlar bazalarini boshqarishdagi rolini ochib beradi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy ma’lumotlar bazalarini boshqarish moliyaviy hisobotlarning tezligi, aniqligi va shaffofligini oshiradi hamda raqamli transformatsiyani tezlashtiradi. Maqolada amaliy tavsiyalar va kelajak istiqbollari berilgan.
Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, ma’lumotlar bazasi, DBMS, Big Data, bulutli hisoblash, NoSQL, sun’iy intellekt, ma’lumotlar boshqaruvi, raqamli transformatsiya, O‘zbekiston.
DAROMADLARNING HISOBGA OLISHNING ZAMONAVIY USULLARI
Annotatsiya: Zamonaviy buxgalteriya hisobida daromadlarning to‘g‘ri hisobga olinishi moliyaviy hisobotlarning ishonchliligi va shaffofligini ta’minlashning asosiy omillaridan biridir. Ushbu maqolada daromadlarning hisobga olinishining zamonaviy usullari, xususan IFRS 15 xalqaro standarti asosida tizimli ravishda o‘rganilgan. Tadqiqot daromadlarni tan olishning besh bosqichli modeli, vaqt va joy bo‘yicha tan olish tamoyillari, raqamli iqtisodiyotdagi yangi yondashuvlarni tahlil qiladi. Natijalar O‘zbekiston korxonalarida IFRS 15 ga o‘tishning amaliy jihatlari va kelajakdagi istiqbollarni ochib beradi. Maqolada amaliy tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar: daromadlarning hisobga olinishi, IFRS 15, besh bosqichli model, performance obligations, transaction price, fair value, moliyaviy hisobot, raqamli iqtisodiyot, O‘zbekiston buxgalteriya standartlari.
1C DASTURINING BUXGALTERIYA HISOB TIZIMIDAGI O‘RNI
Annotatsiya: Zamonaviy korxonalarda buxgalteriya hisobini avtomatlashtirishning eng keng tarqalgan yechimlaridan biri 1C:Enterprise dasturiy majmuasi hisoblanadi. Ushbu maqolada 1C dasturining buxgalteriya hisob tizimidagi o‘rni, funksional imkoniyatlari, afzalliklari va O‘zbekiston sharoitidagi qo‘llanilishi IMRAD usulida tizimli ravishda tadqiq etilgan. Tadqiqot 1C ning hisob-kitob, moliyaviy hisobot, soliq hisoboti va korxona boshqaruvidagi rolini ochib beradi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, 1C dasturi O‘zbekiston korxonalarining ko‘p qismida hisob tizimini avtomatlashtirishning asosiy platformasi bo‘lib, raqamli transformatsiya jarayonida muhim o‘rin tutadi. Maqolada amaliy tavsiyalar va kelajak istiqbollari berilgan.
Kalit so‘zlar: 1C:Enterprise, buxgalteriya hisobi, avtomatlashtirish, ERP tizimi, moliyaviy hisobot, soliq hisoboti, elektron hujjat aylanishi, raqamli transformatsiya, O‘zbekiston, korxona boshqaruvi.
ГЛОБАЛЬНЫЕ ВЫЗОВЫ КИБЕРПРЕСТУПНОСТИ И ЗАЩИТА ЦИФРОВЫХ ПРАВ ГРАЖДАН: МЕЖДУНАРОДНЫЕ СТАНДАРТЫ И НАЦИОНАЛЬНОЕ ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВО
Аннотация: В данной статье рассматриваются глобальные проблемы борьбы с киберпреступностью и механизмы обеспечения цифровых прав граждан в современную эпоху информационного общества. Анализируются международно-правовые подходы к противодействию правонарушениям в сети Интернет, включая Будапештскую конвенцию и инициативы ООН. Особое внимание уделяется развитию цифрового законодательства в Республики Узбекистан, вопросам модернизации Уголовного кодекса, защите персональных данных, а также роли молодых специалистов судебно-правовой системы в расследовании и судебном рассмотрении киберпреступлений.
Ключевые слова: киберпреступность, цифровые права, информационная безопасность, персональные данные, международное право, Уголовный кодекс, Республика Узбекистан, цифровая трансформация, судебно-правовая деятельность.
YANGI O‘ZBEKISTONDA KUTUBXONACHILIK SOHASIDAGI ISLOHOTLAR VA ULARNING HUDUDLAR MA’NAVIY HAYOTIDAGI AHAMIYATI (XATIRCHI TUMANI MISOLIDA)
Annotatsiya Mazkur maqolada Yangi O‘zbekistonda kutubxonachilik sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar, sohaga oid qonun va qarorlarning amaliy ahamiyati hamda ularning hududlar ma’naviy hayotidagi o‘rni yoritilgan. Xususan, Xatirchi tumanida zamonaviy kutubxona binosining bunyod etilishi, kitobxonlik madaniyatini rivojlantirishga qaratilgan tashabbuslar, ochiq osmon ostidagi kutubxona loyihasi, kitob fondining boyitilishi va ma’naviy-ma’rifiy faoliyatning yangi bosqichga ko‘tarilishi tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: kutubxona, axborot-kutubxona faoliyati, kitobxonlik, ma’naviyat, mutolaa, ma’rifat, yoshlar tarbiyasi, Xatirchi tumani, innovatsion kutubxona.
O‘TKIR DIAREYANING ETIOLOGIK DIAGNOSTIKASI: PCR VA BAKTERIOLOGIK USULLARNING QIYOSIY TAHLILI
Annotatsiya O‘tkir diareya yuqumli kasalliklar va birlamchi tibbiy yordam amaliyotida keng tarqalgan klinik sindrom bo‘lib, uning etiologik jihatdan o‘z vaqtida aniqlanishi to‘g‘ri davolashni tanlash, asoratlarning oldini olish va antibiotiklardan asossiz foydalanishni kamaytirish uchun muhim ahamiyatga ega. An’anaviy bakteriologik ekish usuli patogenni ajratib olish va antimikrob sezuvchanlikni aniqlashda muhim rol o‘ynaydi, biroq ko‘p vaqt talab qiladi va ayrim hollarda sezgirligi past bo‘ladi. Polimeraza zanjir reaksiyasi (PCR) tez va yuqori sezgir molekulyar usul bo‘lib, bakterial, virusli va protozoyli patogenlarni qisqa muddatda aniqlash imkonini beradi, biroq hayotga layoqatsiz mikroorganizmlarni ham aniqlashi va antimikrob rezistentlik haqida to‘liq ma’lumot bermasligi mumkin. Ushbu tadqiqotning maqsadi o‘tkir diareyaning etiologik diagnostikasida PCR va bakteriologik tekshiruvning qiyosiy samaradorligini baholashdan iborat.
Kalit so‘zlar: o‘tkir diareya, etiologik diagnostika, PCR, bakteriologik tekshiruv, diagnostik aniqlik, yuqumli diareya.
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA BO‘SH O‘ZLASHTIRUVCHI O‘QUVCHILAR BILAN ISHLASHNING ILMIY-METODIK ASOSLARI VA HAYOTIY YONDASHUVLAR
Annotatsiya Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilari orasida uchraydigan o‘quv dasturlarini o‘zlashtirishda orqada qolish muammosi, uning kelib chiqishining psixologik, pedagogik va ijtimoiy sabablari tahlil qilingan. Maqolada bo‘sh o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlashda tabaqalashtirilgan ta’lim va zamonaviy pedagogik texnologiyalarning o‘rni hayotiy amaliy misollar (keyslar) orqali yoritib berilgan hamda boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun metodik tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, bo‘sh o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar, tabaqalashtirilgan ta’lim, motivatsiya, pedagogik keyslar, individual yondashuv, o‘yin texnologiyalari.
JINOYAT QONUNCHILIGIDA YARASHUV INSTITUTINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi jinoyat qonunchiligida yarashuv institutining huquqiy tabiati, uning jinoyat-huquqiy siyosatdagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilingan. Muallif yarashuv institutini qo‘llash amaliyotida yuzaga kelayotgan muammoli jihatlarni, jumladan, jabrlanuvchi manfaatlarining to‘liq ta’minlanmasligi, moddiy zararni qoplash tartibining aniq belgilanmaganligi hamda yarashuv shartlarining bajarilishini nazorat qilish mexanizmining mavjud emasligini ko‘rib chiqqan. Xorijiy davlatlar tajribasi qiyosiy tahlil qilingan holda, milliy qonunchilikni takomillashtirishga qaratilgan ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: yarashuv instituti, jinoyat javobgarligidan ozod etish, jabrlanuvchi, restorativ adolat, moddiy zararni qoplash, mediatsiya, jinoyat-huquqiy siyosat.
МАҲАЛЛИЙ ЖУН ТОЛАСИНИ ТОЗАЛАШ УСКУНАСИНИНГ ТАЪМИНЛОВЧИ ВАЛИГИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ВА ҚИЯ ҲОЛАТДА ЎРНАТИШ ОРҚАЛИ ИШ УНУМДОРЛИГИНИ ОШИРИШНИ НАЗАРИЙ ТАҲЛИЛИ
Аннотация: Бу мақолада сараланган жун толасини титиш-тозалаш ускунасининг таъминловчи валик диаметри ва тишлари, тишлар қиялиги, ускунага ўрнатилиши такомиллаштирилган. Натижада ускунанинг жун толасини ускунага узатиши меъёрлашган ва иш самарадорлиги ошган.
Калит сўзлар: жун, тола, танспортёр, таъминловчи валик, хомашё бункери, тозалаш.
SUN'IY INTELLEKT ASOSIDA ELEKTRON HUKUMAT XIZMATLARINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI
Annotatsiya Mazkur maqolada sun'iy intellekt texnologiyalarining elektron hukumat (E- Government) tizimini rivojlantirishdagi o'rni va ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Elektron davlat xizmatlarini avtomatlashtirish, davlat boshqaruvi samaradorligini oshirish, fuqarolarga ko'rsatilayotgan xizmatlar sifatini yaxshilash hamda qaror qabul qilish jarayonlarini optimallashtirishda sun'iy intellekt texnologiyalarining imkoniyatlari yoritilgan. Shuningdek, dunyoning rivojlangan davlatlari tajribasi, elektron hukumat tizimlarida AI texnologiyalarini qo'llashning afzalliklari, mavjud muammolar va O'zbekistonda ushbu yo'nalishni rivojlantirish istiqbollari tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari sun'iy intellekt asosidagi elektron hukumat xizmatlari davlat boshqaruvining ochiqligi, shaffofligi va samaradorligini oshirishga xizmat qilishini ko'rsatadi.
Kalit so'zlar: Sun'iy intellekt, elektron hukumat, davlat boshqaruvi, raqamli transformatsiya, raqamli davlat xizmatlari, chatbot, Big Data, Machine Learning, GovTech, avtomatlashtirish.
AQLLI SHAHAR (SMART CITY) KONSEPSIYASIDA SUN'IY INTELLEKT VA IoT TEXNOLOGIYALARINING INTEGRATSIYASI
Annotatsiya Mazkur maqolada aqlli shahar (Smart City) konsepsiyasini shakllantirishda sun'iy intellekt (Artificial Intelligence – AI) va Buyumlar interneti (Internet of Things – IoT) texnologiyalarining o'zaro integratsiyasi hamda ularning zamonaviy shahar infratuzilmasini boshqarishdagi ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, transport, energetika, ekologiya, sog'liqni saqlash, kommunal xizmatlar va jamoat xavfsizligini boshqarishda AI hamda IoT texnologiyalarining qo'llanilishi yoritilgan. Maqolada dunyo tajribasi asosida aqlli shaharlarni rivojlantirish tendensiyalari, ushbu texnologiyalarni joriy etishda uchraydigan muammolar hamda O'zbekistonda Smart City konsepsiyasini rivojlantirish istiqbollari ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Tadqiqot natijalari sun'iy intellekt va IoT texnologiyalarining integratsiyasi shahar resurslaridan samarali foydalanish, ekologik barqarorlikni ta'minlash hamda aholining turmush sifatini oshirishda muhim omil ekanligini ko'rsatadi.
Kalit so'zlar: Smart City, sun'iy intellekt, IoT, aqlli infratuzilma, raqamli transformatsiya, aqlli transport, raqamli iqtisodiyot, sensorlar, Big Data, avtomatlashtirish.
HOZIRGI YOShLARDA SOCH TO‘KILISHI VA OQARISHI MUAMMOSIDA EKOLOGIK OMILLARNING TUTGAN O‘RNI VA METABOLIK TA’SIRI
Annotatsiya: Ushbu maqolada zamonaviy yoshlar o‘rtasida soch to‘kilishi (alopesiya) va sochning vaqtidan ilgari oqarishi (kanitiy) muammolarining keskin ko‘payishi hamda ushbu patologiyalarda noqulay ekologik muhitning tutgan o‘rni tahlil qilingan. Atmosfera havosining ifloslanishi, og‘ir metallar, ultrabinafsha nurlanish va kimyoviy reagentlarning soch follikulalariga salbiy ta’siri hamda organizmdagi oksidativ stress jarayonlarini kuchaytirishi ilmiy nuqtai nazardan asoslangan. Yosh avlodning soch salomatligini asrash va atrof-muhitning zararli ta’sirini kamaytirish bo‘yicha tibbiy-profilaktik hamda ekologik tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: yoshlar salomatligi, soch to‘kilishi, erta oqarish, ekologik omillar, oksidativ stress, atmosfera ifloslanishi, toksinlar, trixologiya.
BOLA TARBIYASIDA OILA, MAKTAB VA MAHALLA HAMKORLIGINING IJTIMOIY-PEDAGOGIK ASOSLARI
Annotatsiya Mazkur maqolada barkamol avlodni voyaga yetkazishda oila, maktab va mahalla hamkorligining o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilingan. Bola shaxsining shakllanishi faqatgina bir yo‘nalishli jarayon emas, balki ijtimoiy institutlarning jipsligini talab etuvchi tizimdir. Oila tarbiyaning asosi va poydevori hisoblansa, maktab bu jarayonni ilmiy va metodik jihatdan boyitadi. Mahalla esa ijtimoiy nazorat va milliy qadriyatlarni singdirishda o‘ziga xos ko‘prik vazifasini o‘taydi. Ushbu uchlik hamkorligi yoshlarning huquqbuzarliklardan yiroq bo‘lishi va ma’naviy yetukligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Maqolada mazkur tizimning huquqiy asoslari va bugungi kunda uchrayotgan dolzarb masalalari ilmiy nuqtayi nazardan ko‘rib chiqilgan. Hamkorlikning samarali mexanizmlarini yaratish bo‘yicha amaliy taklif va mulohazalar bayon etilgan. Kelajak avlod tarbiyasida ushbu ijtimoiy sheriklikning o‘rni beqiyos ekanligi asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar: Oila, maktab, mahalla, hamkorlik, tarbiya, ma’naviyat, ijtimoiy muhit, qadriyat, barkamol avlod, pedagogik mahorat.
O‘QUV JARAYONIDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNING ISTIQBOLLARI VA MUAMMOLARI: ISHTIXON TUMANI 55-SONLI MAKTAB TAJRIBASI MISOLIDA
Annotatsiya Ushbu maqolada zamonaviy ta’lim tizimida sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining o‘rni, ularning o‘quv samaradorligini oshirishdagi ahamiyati va amaliyotda qo‘llash jarayonida yuzaga keladigan muammolar tahlil qilinadi. Tadqiqot Ishtixon tumani 55-sonli maktabning yuqori sinf o‘quvchilari va pedagoglari o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovnomalar hamda kuzatuvlar asosida tayyorlangan. Maqolada SI yordamida ta’limni individuallashtirish, o‘qituvchilar ish yukini kamaytirish va o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish yo‘llari yoritilgan.
Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, raqamli ta’lim, ChatGPT, ta’lim texnologiyalari, individuallashtirilgan ta’lim, Ishtixon, 55-maktab.
O‘QUVCHILARNING KASB-HUNAR TANLASHIDA DUCH KELADIGAN QIYINCHILIKLARI VA MAKTAB PSIXOLOGINING ROLI:
Annotatsiya:Ushbu maqola umumiy o‘rta ta’lim maktabi o‘quvchilarining kasb-hunar tanlash jarayonida duch keladigan asosiy psixologik va ijtimoiy qiyinchiliklarni tahlil qilishga bag‘ishlangan. Kasb tanlash – shaxsning kelajakdagi hayot yo‘lini belgilovchi muhim qaror bo‘lib, bu jarayonda o‘quvchilar o‘z qiziqishlari, qobiliyatlari, bozor talablari va ota-onalarning kutishlari o‘rtasida muvozanat topishga harakat qilishadi. Maqolada Koson tumani 26-son umumiy o‘rta ta’lim maktabi psixologi tajribasi misolida o‘quvchilarning o‘zlikni anglamasligi, kasblar haqida ma’lumot yetishmasligi, tashqi bosim va kelajakdan qo‘rqish kabi qiyinchiliklari yoritilgan. Shuningdek, mazkur muammolarni bartaraf etishda maktab psixologining diagnostik, maslahat va korreksion ishlari, o‘qituvchilar va ota-onalar bilan hamkorlik tamoyillari muhokama qilingan. Maqola o‘quvchilarga oqilona kasb tanlashda ko‘maklashish va ularning shaxsiy salohiyatini ro‘yobga chiqarish bo‘yicha amaliy tavsiyalar beradi.
Kalit so‘zlar: kasb tanlash, o‘quvchi psixologiyasi, kasbiy yo‘nalish, kasbiy qiyinchiliklar, o‘zlikni anglash, axborot yetishmasligi, tashqi bosim,
MOBIL TELEFONLAR VA IJTIMOIY TARMOQLARNING O‘QUVCHI PSIXOLOGIYASIGA TA’SIRI:
Annotatsiya: Ushbu maqola mobil telefonlar va ijtimoiy tarmoqlarning umumiy o‘rta ta’lim maktabi o‘quvchilari psixologiyasiga ko‘rsatayotgan ta’sirini har tomonlama tahlil qiladi. Raqamli texnologiyalarning o‘quvchilar hayotidagi tobora ortib borayotgan o‘rni ularning akademik o‘zlashtirishi, ijtimoiy-emotsional rivojlanishi, xulq-atvori va kognitiv qobiliyatlariga ham ijobiy, ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi yoritilgan. Maqolada Koson tumani 26-son umumiy o‘rta ta’lim maktabi psixologi tajribasi misolida ushbu ta’sirlarning amaliy ko‘rinishlari, maktab psixologi tomonidan amalga oshiriladigan profilaktik va korreksion ishlar, ota- onalar va o‘qituvchilar bilan hamkorlik tamoyillari muhokama qilingan.
Kalit so‘zlar: mobil telefonlar, ijtimoiy tarmoqlar, o‘quvchi psixologiyasi, ta’sir, akademik o‘zlashtirish, ijtimoiy-emotsional rivojlanish, kiberbulling, raqamli qaramlik, maktab psixologi, Koson tumani.
INKLUZIV TA’LIM PSIXOLOGIYASINING DOLZARB MASALALARI VA KELAJAKDAGI YO‘NALISHLARI
ANNOTATSIYA Ushbu maqola inkluziv ta’lim psixologiyasining asosiy jihatlari, maxsus ehtiyojlarga ega o‘quvchilarning psixologik va ijtimoiy muammolari, shuningdek, raqamli texnologiyalarning ta’siri kabi mavzularni qamrab oladi. Tadqiqotda BMT konvensiyalari, xalqaro tajribalar va pedagogik yondashuvlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: O‘zbekcha: inkluziv ta’lim, psixologik adaptatsiya, maxsus ehtiyojlar, raqamli texnologiyalar, o‘qituvchilar tayyorgarligi.
HARBIY XIZMATCHILAR OILALARI: BOSHQA AN‘ANAVIY OILALARDAN FARQLI TOMONLARI VA O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Annotatsiya: . Harbiy xizmatchining kasbi nafaqat uning shaxsiy hayotiga, balki butun oila a’zolarining kundalik turmush tarziga, rejalari va hissiy holatiga ham chuqur ta’sir ko‘rsatadi. Bu maqolada harbiy oilalarning an’anaviy oilalardan farqli tomonlari, ular duch keladigan qiyinchiliklar va o‘ziga xos kuchli xususiyatlari batafsil tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar: Harbiy xizmat, oila, qadriyat, qiyinchilik, adaptatsiya, urf-odatlar, turmush tarzi….
TANK BO‘LINMALARIDA VAHIMA EPIDEMIYASI: SABABLARI, RIVOJLANISHI VA OLDINI OLISH YO‘LLARI
Annotatsiya: Tank bo‘linmalarida vahima paydo bo‘lishiga bir qator omillar sabab bo‘ladi. Bu omillar ko‘pincha bir-birini kuchaytirib, psixologik chidamlilik chegarasidan o‘tib ketishiga olib keladi.Mazkur maqolada tank bo‘linmalarida vahima epidemiyasi: sabablari, rivojlanishi va oldini olish yo‘llari haqida batafsil ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so’zlar: Harbiy xizmat, tank, epidemiya, vahima, ruhiyat, qo’rquv, vaziyat, imkon, tanlov….
MOVAROUNNAHR ISLOM ILMIY AN’ANALARINING XORIJDA DAVOM ETTIRILISHI: MAHMUD TAROZIYNING HAYOTI VA MEROSI TAHLILI
Annotatsiya. Ushbu maqolada XX asrda Movarounnahr islom ilmiy va ekzegetik an’analarini xorijda, xususan Hindiston, Pokiston va Saudiya Arabistonida izchil davom ettirgan yirik mutafakkir va mufassir Said Mahmud ibn Said Nazirxon Taroziy (Oltinxon To‘ra)ning hayot yo‘li va ilmiy merosi tahlil qilingan. Allomaning «Qur’oni Karim: turkistoncha tarjimasi» asarining metodologik o‘ziga xosliklari, uning «Tafsiri Jalolayn» asari bilan uslubiy o‘xshashliklari hamda farqlari qiyosiy- matniy usulda o‘rganilgan. Tadqiqot davomida Mahmud Taroziyning sobiq Ittifoq davridagi daxriylik siyosati sharoitida Turkiston xalqlari ma’naviy va diniy ehtiyojlarini qondirishdagi olingan natijalari hamda uning asarlarining zamonaviy islomshunoslikdagi o‘rni yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Mahmud Taroziy, Oltinxon To‘ra, Movarounnahr ilmiy maktabi, Turkiston, Qur’on tarjimasi, Tafsiri Jalolayn, ekzegetika, muhojirlik adabiyoti.
SUVNI ASRAB-AVAYLASH — KELAJAK AVLOD UCHUN MUHIM VAZIFA
Annotatsiya Ushbu maqolada suv resurslarini muhofaza qilish, ulardan oqilona foydalanish, suv tanqisligi, ekologik muammolar va barqaror rivojlanish masalalari yoritiladi. Suvni tejash madaniyatini shakllantirish bugungi kunning eng muhim vazifalaridan biridir.
Kalit so'zlar: suv resurslari, ekologiya, barqaror rivojlanish, suv tanqisligi, suvni tejash.
SUN'IY INTELLEKT YORDAMIDA O'ZBEK TILIDAGI PAREMIOLOGIK BIRLIKLARNI TAHLIL QILISH
Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalangan holda o'zbek tilidagi paremiologik birliklarni tahlil qilish masalalari yoritiladi. Paremiologik birliklar xalqning madaniyati va tafakkurini aks ettiruvchi muhim til hodisasi hisoblanadi. Zamonaviy NLP usullari, katta til modellari hamda korpus lingvistikasi vositalari maqollar va matallarni avtomatik aniqlash, tasniflash va semantik tahlil qilish imkonini beradi. Tadqiqotda ushbu yondashuvlarning afzalliklari, cheklovlari hamda o'zbek tilshunosligi uchun istiqbollari muhokama qilinadi.
RAQAMLI DAVRDA QISHLOQ YOSHLARI VA JURNALISTIKA: IMKONIYATLAR, MUAMMOLAR HAMDA ISTIQBOLLAR
Annotatsiya: Bugungi kunda internet texnologiyalari, ijtimoiy tarmoqlar va mobil kommunikatsiya vositalari jurnalistika sohasining rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatib, yoshlar uchun yangi axborot maydonlarini yaratmoqda. Shu sababli mazkur maqolada raqamli transformatsiya sharoitida qishloq yoshlarining zamonaviy jurnalistikaga munosabati, axborot olish va tarqatish imkoniyatlari hamda ushbu jarayonda yuzaga kelayotgan muammolar tahlil qilinadi. Shuningdek, qishloq hududlarida yashovchi yoshlarning media savodxonligi, raqamli platformalardan foydalanish darajasi va jurnalistika kasbiga bo‘lgan qiziqishi yoritilgan.
Kalit so‘zlar: zamonaviy jurnalistika, qishloq yoshlari, raqamli media, media savodxonlik, axborot madaniyati, ijtimoiy tarmoqlar, mobil jurnalistika, axborot texnologiyalari.
NARSHAXIYNING “BUXORO TARIXI” ASARI HAQIDA
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada Narshaxiyning Buxora tarixi asari haqida bayon etiladi. Muallif Narshaxiy o`rta asrlarda Somoniylar davrining yetuk tarixchisi hisoblanadi. U o`zining “Buxoro tarixi” asarida qadimiy o`rta asrlarda Buxoro haqida, uning geografik o`rni, unda joylashgan shaharlar, hukmronlik qilgan sulolalar haqida to`liq ma`lumot bergan. Ayniqsa, Narshaxiy Buxoro hududida joylashgan savdo shaharlari haqida alohida ma`lumot beradi. Buxoroda hukmronlik qilgan hukmdorlar, Tag`shoda hayotiga alohida to`xtalgan. Movaunnahr hududida bo`lib o`tgan “Oq kiyimlilar” qo`zg`olonining yetakchisi “Muqanna” asl ismi Hoshim Ibn Hakim hayoti haqida ham ma`lumotlar qayd etilgan.
TAYANCH SO`ZLAR: Narshaxiy, Buxoro Tarixi, Buxora, Tavoiz, Hoshim Ibn Hakim, Tag`shoda, Movaunnahr, Xuroson.
JISMONIY MADANIYATNI RIVOJLANTIRISHDA MILLIY HARAKATLI O‘YINLARNING O‘RNI
Annotatsiya Ushbu maqolada milliy harakatli o‘yinlarning jismoniy madaniyatni rivojlantirishdagi tutgan o‘rni ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. O‘zbek xalqining ko‘p asrlik tarixida shakllangan harakatli o‘yinlar nafaqat sog‘lom avlodni tarbiyalash vositasi, balki milliy qadriyatlarni, urf-odatlarni va jismoniy tarbiya an’analarini avloddan-avlodga yetkazuvchi muhim omil ekanligi asoslab berilgan. Maqolada milliy o‘yinlarning jismoniy sifatlarni — kuch, chaqqonlik, chidamlilik, tezlik va epchillikni — rivojlantirishdagi pedagogik ahamiyati, ta’lim muassasalarida ulardan foydalanish istiqbollari ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar: jismoniy madaniyat, milliy harakatli o‘yinlar, jismoniy tarbiya, jismoniy sifatlar, sog‘lom turmush tarzi, milliy qadriyatlar, pedagogik texnologiya.
QORAQALPOQ TILINI O‘QITISH METODIKASI VA TA’LIM TEXNOLOGIYALARI
ANNOTATSIYA: Mazkur ilmiy-izlanish qoraqalpoq tilini o‘qitish metodikasi va zamonaviy ta’lim texnologiyalari masalalari, ularning bugungi holati va amaliy tatbiqi, an’anaviy va innovatsion metodikalar uyg‘unligi, til o‘rganish jarayonida muammolar va ularni hal etish yo‘llarini har tomonlama yoritib beradi. Ishda qoraqalpoq tilining ta’lim sohasidagi ahamiyati, zamonaviy axborot-kommunikatsion texnologiyalar va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim usullari, fanlarning integratsiyasi va mustaqil ta’lim konsepsiyasi asosida samarali o‘qitish yo‘llari keng tahlil qilinadi. Nazariy va amaliy asoslarning, rus va mahalliy pedagog-olimlarning g‘oya va konsepsiyalari, real tajribalari namunalari tahlil qilinadi. Xulosa qismida qoraqalpoq tilini o‘qitish samaradorligini oshirish uchun taklif va tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar: Qoraqalpoq tili, metodika, ta’lim texnologiyalari, innovatsion yondashuv, interfaol metodlar, AKT, kompetensiya, kommunikasiyalar, motivatsiya, integratsiya, mustaqil ta’lim, zamonaviy dars, monitoring.
QORAQALPOQ TILINI O‘QITISHDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR
ANNOTATSIYA: Ushbu ilmiy ishda qoraqalpoq tilini o‘qitishda innovatsion texnologiyalarning o‘rni, ularning ta’lim jarayonidagi ahamiyati, turli zamonaviy metod va texnikalarning amaliy qo‘llanilishi keng tahlil qilinadi. Nafaqat yangi texnologiyalar mohiyati, balki ularning o‘qitish samaradorligiga ta’siri, interfaollik va kreativlikni rivojlantirishdagi roli, shuningdek, rus va xorijiy hamda mahalliy tajribalar asosidagi tahlillar ko‘rib chiqiladi. Ishda amaliyotchi pedagoglar, yosh mutaxassislar va ta’lim sohasidagi tadqiqotchilar uchun zarur natija va tavsiyalar o‘z ifodasini topgan.
Kalit so‘zlar: qoraqalpoq tili, innovatsion texnologiyalar, LMS, interfaollik, axborot texnologiyalari, kreativlik, kommunikativ kompetensiyalar, pedagogik monitoring, loyihaviy metod, portfoliolar, integratsiya, motivatsiya, kreativ dars.
DEVELOPMENT DIRECTIONS FOR COMPETITIVE INDUSTRIAL SECTORS IN THE CONTEXT OF INTEGRATION INTO GLOBAL VALUE CHAINS
Abstract This article examines the development directions for competitive industrial sectors in the context of integration into global value chains, using Uzbekistan as a case study. The research evaluates industrial competitiveness through production capacity, manufacturing structure, investment activity, export potential, technological modernization, import dependence, and the ability of industrial enterprises to participate in international production networks. The study applies dynamic analysis, structural analysis, comparative analysis, and criteria-based assessment. The results show that Uzbekistan’s industrial sector has demonstrated stable growth in recent years. In 2025, industrial output reached 1,101.1 trillion soums, while the physical volume index of industrial production amounted to 106.8%. Manufacturing accounted for 947.2 trillion soums, or 86.0% of total industrial output. However, the persistence of a negative foreign trade balance and the high role of imported machinery and technological equipment indicate the need to strengthen industrial competitiveness through deeper integration into global value chains. The article proposes several development directions, including technological modernization, export diversification, development of high value-added production, improvement of product quality, expansion of industrial clusters, integration of small and medium-sized enterprises into value chains, and increasing the effectiveness of investment projects.
Keywords: global value chains, industry, competitiveness, manufacturing, export diversification, technological modernization, industrial clusters, Uzbekistan.
SHAYBONIY SULTONLARNING ILMGA BO‘LGAN E’TIBORI
Annotatsiya: Ushbu tadqiqot ishi XVI asrda Movarounnahrda hukmronlik qilgan Shayboniylar sulolasi vakillarining ilm-fan, madaniyat va maorif rivojiga qo‘shgan hissasi hamda ularning shaxsiy ilmiy-adabiy salohiyatini tarixshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilishga bag‘ishlangan. Maqolada Muhammad Shayboniyxon, Ubaydullaxon va Abdullaxon II kabi hukmdorlarning yoshlik yillarida olgan ta’lim tizimi, diniy va dunyoviy bilimlarni egallash darajasi hamda ularning davlat mafkurasi bilan bog‘liqligi o‘rganiladi. Saroy manbalarining o‘ziga xos xususiyatlari tanqidiy yondashuv asosida ko‘rib chiqilib, sulolaviy an’analarning mintaqa ma’naviy hayotidagi o‘rni yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Shayboniylar, ilm-fan homiyligi, vaqf tizimi, Movarounnahr, Buxoro xonligi, Mutribi Samarqandiy, “Mehmonnomayi Buxoro”.
O’ZBEKISTON OLIY TA’LIM TIZIMIDA ILMIY INNOVATSIYALARNI QABUL QILISH MUAMMOLARI: INTERDISIPLINAR YONDASHUVLAR VA BYUROKRATIK TO’SIQLAR (FARG’ONA DAVLAT UNIVERSITETI CASE STUDY’SI)
Annotatsiya: Ushbu maqolada O’zbekiston oliy ta’lim tizimida yangi ilmiy g’oyalar va interdisiplinar (fanlararo) yondashuvlarni qabul qilishdagi institutsional va byurokratik to’siqlar tahlil qilinadi. Tadqiqot obyekti sifatida Odam Tili Akademiyasi (OTA) va Farg’ona davlat universiteti (FDU) o’rtasidagi rasmiy yozishmalar hamda ilmiy seminar o’tkazish bo’yicha taklifning rad etilishi jarayoni (case study) olingan. Maqolada zamonaviy sun’iy intellekt (AI) inqilobi davrida tor doiradagi diplom- markazlashgan yondashuvlarning ilmiy taraqqiyotga salbiy ta’siri, ekspertiza jarayonlarining shaffof emasligi hamda jamoatchilikning fundamental ilmiy savollarga bo’lgan ehtiyoji o’rtasidagi ziddiyatlar ochib beriladi.
Kalit so’zlar: Oliy ta’lim, institutsional byurokratiya, interdisiplinar tadqiqotlar, Odam Tili nazariyasi, sun’iy intellekt, ilmiy ekspertiza, O’zbekiston ilm-fani.