GEOAXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA EKOLOGIK-GEOGRAFIK TAHLILINI QO‘LLASH ORQALI SAMARQAND VILOYATI DAM OLISH YERLARI KADASTRINI TAKOMILLASHTIRISH - Tursunov Bekzod Abdumo‘minovich (Ta’lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2025)
ANNOTATSIYA O‘zbekistonda turizm, urbanizatsiya va ijtimoiy-iqtisodiy faoliyatning jadal kengayishi dam olish, sog‘lomlashtirish va atrof-muhitni muhofaza qilishga mo‘ljallangan yerlarda antropogen bosimni kuchaytirmoqda. Ayniqsa, tabiiy landshaftlar, madaniy meros va ekologik resurslarga boy bo‘lgan Samarqand viloyati bunday hududlarni aniq ro‘yxatga olish, monitoring qilish va barqaror boshqarish bilan bog‘liq ortib borayotgan muammolarga duch kelmoqda. Ushbu tadqiqot dam olish va sog‘lomlashtirish yerlari kadastr boshqaruvini va ekologik baholashni takomillashtirish uchun geoaxborot texnologiyalari (GIS), masofaviy zondlash (MZ) va ko‘p mezonli fazoviy tahlil (MCE) tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan keng qamrovli ekologik-geografik modellashtirish yondashuvini taklif etadi. Yuqori aniqlikdagi sun’iy yo‘ldosh tasvirlari (Sentinel-2, Landsat 8) va PUA asosidagi ortofotoplanlar topografik, tuproq va iqlim ma’lumotlari to‘plamlari bilan birlashtirilib, ekologik sezuvchanlik va turizm salohiyati zonalari aniqlandi. NDVI va SAVI indekslaridan foydalangan holda tadqiqot o‘simlik dinamikasi va yer degradatsiyasi tendensiyalarini miqdoriy baholadi, GIS asosidagi “overlay” tahlili esa mavjud kadastr xaritalardagi yer foydalanish ziddiyatlari va fazoviy nomuvofiqliklarni ochib berdi. Ekologik ko‘rsatkichlarni kadastr atributlari bilan sinxronlashtirish uchun dinamik geoma’lumotlar bazasi ishlab chiqildi, bu fazoviy aniqlikni ta’minlaydi va uzluksiz monitoringni osonlashtiradi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, ekologik-geografik modellashtirishni raqamli kadastr kartalashi bilan birlashtirish fazoviy aniqlikni sezilarli darajada (70% dan ortiq) oshiradi, monitoring samaradorligini yaxshilaydi va yer boshqaruvi organlari uchun dalillardan qarorlar qabul qilishni qo‘llab-quvvatlaydi. Bundan tashqari, taklif etilgan model O‘zbekistonning boshqa hududlari uchun masshtablab oshirish va takrorlash mumkin bo‘lgan yondashuvni ta’minlaydi, bu erda ekologik muhofaza va turizm asosidagi rivojlanish o‘rtasidagi muvozanat muhokama qilinayotgan ustuvor vazifa hisoblanadi. Yakun olaroq, ushbu tadqiqot milliy kadastr tizimini modernizatsiyalashga hissa qo‘shadi va dam olish va sog‘lomlashtirish yerlari ma’lumotlar asosida boshqarilishini rag‘batlantiradi.