MAJBURIYATLARNING MOHIYATI. MAJBURIYATLARNING TAN OLINISHI VA BAHOLANISHI - Djumayeva Go'zal; Ravupova Maxliyo (Ta’lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2025)
ANNOTATSIYA (o‘zbek tilida) Ushbu maqolada buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot nazariyasi doirasida majburiyat kategoriyasining mohiyati, uning tan olinishi va baholanishiga oid nazariy- amaliy yondashuvlar tahlil qilinadi. Tadqiqot Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (XMHS) va ularning konseptual asoslari doirasida majburiyatlarning ta’riflanishi, “hozirgi majburiyat”, “o‘tgan hodisa”, “iqtisodiy resurslarning chiqib ketishi ehtimoli” kabi mezonlarning mazmunini sharhlaydi. Hisobda yuzaga keladigan muammolar – shartnomaviy va konstruktiv majburiyatlar, ehtimoliy majburiyatlar hamda baholashdagi noaniqliklar – provisionlar, ta’minotlar, kafolatlar, demontaj va rekultivatsiya xarajatlari, ijaradan kelib chiqadigan majburiyatlar misolida ochib beriladi. Baholash bazalari sifatida tarixiy qiymat, amortizatsiyalangan qiymat, joriy qiymat va adolatli qiymatning qo‘llanishi, shuningdek, ehtimollik vaznli kutilayotgan qiymat yondashuvi va diskont stavkasi tanlovining ta’siri sistematik tarzda yoritiladi. Natijalar majburiyatlarni tan olish va o‘lchashning izchil va shaffof amaliyotiga xizmat qiluvchi metodik takliflarni ilgari suradi: ehtimollik va baholash xatari bo‘yicha oshkorotlarni kuchaytirish, diskontlash parametrlarini siyosat sifatida hujjatlashtirish, moliyaviy va nomoliyaviy majburiyatlarni aniq chegaralash, hamda ta’sir baholashni (sensitivity analysis) muntazam kiritish. Muallif konseptual ta’rifning amaliy qo‘llanilishida yuzaga keladigan talqin farqlarini muhokama qilib, standartlararo uzviylikni (IAS 37, IFRS 9, IFRS 16, IAS 32, IAS 1) ta’minlash yo‘llarini ko‘rsatadi.