GANDBOL SPORT TURINING PAYDO BO’LISHI VA TARIXIY EVOLYUTSIYASI: ANTIK DAVRDAN OLIMPIYA CHO’QQISIGACHA - Nizomov Akmaljon Akramjon o’g’li (Ta’lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2026)
Insoniyat sivilizatsiyasi taraqqiyoti davomida harakatli o‘yinlar har doim ijtimoiy hayotning, jismoniy tarbiyaning va harbiy tayyorgarlikning ajralmas qismi bo‘lib kelgan. Shular orasida bugungi kunda dunyo miqyosida ommalashgan gandbol sport turi o‘zining uzoq va boy tarixiga ega. Gandbolning paydo bo‘lishi va shakllanishi bir kunlik yoki bir necha yillik jarayon emas, balki asrlar davomida turli xalqlar va madaniyatlarning jismoniy madaniyati sintezi natijasidir. Garchi zamonaviy gandbol XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Skandinaviya hamda Germaniya hududlarida rasmiy qoidalarga ega bo‘lgan bo‘lsa-da, uning prototiplari qadimgi dunyo manbalarida ham uchraydi. Antik davr yozma manbalari va arxeologik topilmalariga ko‘ra, qadimgi Yunonistonda "uraniya" deb nomlangan o‘yin mavjud bo‘lgan bo‘lib, unda ishtirokchilar to‘pni qo‘lda ilib olish va bir-biriga uzatish orqali musobaqalashganlar. Miloddan avvalgi davrlarga oid ushbu ma’lumotlar insoniyat tabiatida to‘pni qo‘l bilan boshqarishga bo‘lgan tabiiy moyillikni ko‘rsatadi. Shuningdek, qadimgi Rimda "garpaston" deb ataluvchi o‘yin ham o‘zining dinamikasi va qo‘l bilan o‘ynalishi jihatidan zamonaviy gandbolning eng qadimgi elementlarini o‘zida mujassam etgan edi. O‘rta asrlar Yevropasida ham shunga o‘xshash o‘yinlar ritsarlar va oddiy xalq orasida ommalashgani haqida ma’lumotlar mavjud. Masalan, o‘rta asr nemis shoiri Valter fon der Fogelveide o‘z asarlarida "fostbol" yoki to‘pni qo‘l bilan urish o‘yinlari haqida eslatib o‘tgan. Biroq, bu o‘yinlarning barchasi tartibsiz va mahalliy xususiyatga ega bo‘lib, ularni zamonaviy sport turi sifatida tasniflash qiyin edi.