JADIDLAR: BIZ BILMAGAN O‘TMISH VA BIZGA AYTILMAGAN HAQIQATLAR - Arziqulova Dilobar Narmuhammad qizi (Ta’lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2026)
Annotatsiya. Ushbu maqola XX asr boshida Turkiston ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida tub burilish yasagan jadidchilik harakati vakillarining darsliklarda ochiqlanmagan faoliyat qirralarini arxiv materiallari va zamonaviy tarixiy tahlillar asosida tadqiq etadi. Muallif an’anaviy "ma’rifatparvarlik" tushunchasining tor doirasidan chiqib, jadidizm mohiyatini milliy davlatchilikni qayta tiklashga qaratilgan keng ko‘lamli va mukammal o‘ylangan strategik loyiha sifatida tahlil qiladi. Maqolaning asosiy mazmuni jadidlar faoliyatining bizga kam ma’lum bo‘lgan uchta muhim ustuniga qaratilgan. Birinchidan, jadidlarning "milliy investorlar" sifatidagi roli yoritiladi: ularning milliy sarmoyani ilm-fanga yo‘naltirish, aksiyadorlik jamiyatlari va shirkatlar tuzish orqali iqtisodiy mustaqillikka erishish borasidagi biznes-modellari o‘rganiladi. Ikkinchi yo‘nalishda esa jadidchilikning "maxfiy diplomatiyasi" tahlil etiladi; xususan, talabalarni Germaniya va boshqa G‘arb davlatlariga o‘qishga yuborish ortidagi asl maqsad — bo‘lajak mustaqil davlatning harbiy, texnik va diplomatik elitasi zaxirasini yaratish strategiyasi ochib beriladi. Uchinchi qismda esa jadidlar duch kelgan ijtimoiy fojea — mustamlakachi tuzum tazyiqi va jamiyat ichidagi mutaassib qatlamning ayovsiz qarshiligi o‘rtasidagi "ruhiy muhoraba" tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada 1930-yillardagi qatag‘on fojiasining shunchaki mafkuraviy emas, balki chuqur geosiyosiy sabablari arxiv hujjatlari asosida ko‘rsatiladi. Sho‘ro hokimiyatining jadidlar tomonidan ilgari surilgan "Yagona Turkiston" va "Milliy birlik" g‘oyalaridan nega bunchalik xavfsiragani ilmiy dalillar bilan isbotlanadi. Yakuniy qismda jadidlar merosining bugungi "Uchinchi Renessans" poydevoridagi o‘rni va ularning amalga oshmagan g‘oyalarining zamonaviy O‘zbekiston taraqqiyoti uchun strategik dolzarbligi asoslab berilgan. Maqola keng kitobxonlar ommasi, tarixchi olimlar va milliy o‘zlikni anglashga intiluvchi yoshlar uchun mo‘ljallangan.