PARKINSON KASALLIGI: KELIB CHIQISHI, BELGILARI VA ZAMONAVIY DAVOLASH USULLARI - Xodjamova Gulbaxor Adhamjon qizi; Alijonov Abdulahad Akbarjon o‘g‘li (Ta’lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2026)
Annotatsiya: Parkinson kasalligi — markaziy asab tizimining surunkali va progressiv neyrodegenerativ kasalligi bo‘lib, bosh miyaning substantia nigra qismida joylashgan dopaminergik neyronlarning bosqichma-bosqich nobud bo‘lishi bilan tavsiflanadi. Ushbu neyronlar dopamin ishlab chiqaradi va u harakatlarni muvofiqlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Dopamin darajasining pasayishi natijasida bazal gangliyalar faoliyati izdan chiqadi va bu harakat buzilishlariga olib keladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, Parkinson kasalligi dunyo bo‘yicha millionlab insonlarda uchraydi va ayniqsa 60 yoshdan yuqori aholida keng tarqalgan. Kasallikning asosiy klinik belgilari — dam holatidagi tremor (titroq), bradikineziya (harakatlarning sekinlashuvi), mushak rigidligi va postural beqarorlikdan iborat. Bundan tashqari, depressiya, uyqu buzilishlari, vegetativ o‘zgarishlar va kognitiv pasayish kabi noharakat belgilar ham kuzatiladi. Parkinson kasalligining etiologiyasi to‘liq aniqlanmagan bo‘lsa-da, uning rivojlanishida genetik moyillik, atrof-muhit omillari (pestitsidlar, toksinlar), oksidlovchi stress va mitoxondrial disfunktsiya muhim rol o‘ynashi aniqlangan. Patogenez jarayonida alfa-sinuklein oqsilining to‘planishi va Lewy tanachalari hosil bo‘lishi kuzatiladi, bu esa neyronlarning degeneratsiyasini kuchaytiradi. Zamonaviy diagnostika asosan klinik belgilar va nevrologik tekshiruvlarga asoslanadi, qo‘shimcha ravishda magnit-rezonans tomografiya va funksional tasvirlash usullari qo‘llaniladi. Davolashda asosiy maqsad dopamin yetishmovchiligini kompensatsiya qilish va simptomlarni kamaytirishdan iborat bo‘lib, buning uchun levodopa, dopamin agonistlari va boshqa farmakologik vositalar keng qo‘llaniladi. Shuningdek, chuqur miya stimulyatsiyasi (DBS) kabi jarrohlik usullari ham samarali hisoblanadi. So‘nggi yillarda gen terapiyasi va hujayra asosidagi davolash usullari ustida ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Kasallikni erta aniqlash va kompleks davolash bemorlarning hayot sifatini sezilarli darajada yaxshilashga yordam beradi.