GAZNI QURITISHDA ISHLATILGAN SEOLITLARNING XOSSALARINI O’RGANISH - Rustamov Doston Isroil o‘g‘li; Amirkulov Nuritdin Sayfullayevich (Ta’lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2026)
Annotatsiya: Ushbu maqolada tabiiy gaz va uglevodorod gazlarini chuqur quritishda qo’llaniladigan seolitli molekulyar elaklarning adsorbsion, fizik-mexanik va regeneratsion xossalari ilmiy tahlil qilindi. Gazni quritish jarayonida seolitning samaradorligi faqat suv bug’ini yutish sig’imi bilan emas, balki g’ovak o’lchami, kation tarkibi, donadorlik, mexanik mustahkamlik, issiqlikka chidamlilik, massaalmashinish tezligi va ishlatilgandan keyingi ifloslanish darajasi bilan belgilanadi. Tadqiqot konsepsiyasi 3A, 4A, 5A va 13X turdagi seolitlarni solishtirish, ishlatilgan adsorbentlarda suv sig’imi pasayishi, g’ovaklarning bloklanishi, koks va tuzlar bilan ifloslanishi, regeneratsiya samaradorligi hamda kolonna bosim yo’qotilishiga ta’sirini baholashga yo’naltirildi. Maqolada seolitlarning xossalarini aniqlash uchun gravimetrik namlik, statik suv adsorbsiyasi, BET yuzasi, XRD, FTIR, TGA/DSC, ezilish mustahkamligi va yirik-mayda fraksiya tahlili kabi metodlar tavsiya qilindi. Tahlil shuni ko’rsatadiki, 3A seoliti suvni selektiv yutishi sababli gazni chuqur quritishda eng xavfsiz adsorbentlardan biri hisoblanadi; 4A va 13X esa suv bilan birga CO2, H2S, merkaptanlar yoki kislorodli birikmalarni ham yutishi mumkinligi sababli ularni tanlash gaz tarkibi va texnologik maqsadga bog’liq. Ishlatilgan seolitlarning xossalarini muntazam nazorat qilish adsorberning xizmat muddatini uzaytirish, regeneratsiya energiya sarfini kamaytirish va gazni qayta ishlash qurilmalarida gidratlanish, korroziya hamda muzlash xavfini pasaytirishda muhim ahamiyatga ega.