MAHALLIY KO‘MIR QATRONI TARKIBIDAN GETEROSIKLIK BIRIKMALARNI AJRATIB OLISHNING ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARI - Erkinov Hikmat G‘ayrat O‘g‘li; Xoliqova Sevara Djasurjonova (Ta’lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2026)
Annotatsiya Maqolada mahalliy ko‘mir qatroni tarkibidan geterosiklik birikmalarni ajratib olishning zamonaviy texnologik yondashuvlari tahlil qilindi. Ko‘mir qatroni murakkab ko‘p komponentli xomashyo bo‘lib, uning tarkibida policiklik aromatik uglevodorodlar bilan bir qatorda azot, kislorod va oltingugurt tutgan geterosiklik birikmalar ham uchraydi. Bunday birikmalar, xususan piridin, xinolin, indol, karbazol, akridin, benzofuran va tiofen hosilalari farmatsevtika, bo‘yoq moddalar, agroximikatlar, korroziya ingibitorlari, polimer qo‘shimchalari hamda maxsus organik sintez mahsulotlari uchun qimmatli oraliq mahsulotlar hisoblanadi. Shu bilan birga, ular katalizatorlarni zaharlashi, gidrotozalash jarayonlarida energiya sarfini oshirishi va ekologik xavf tug‘dirishi sababli qatronni chuqur qayta ishlashdan oldin selektiv ajratish talab etiladi. Ishda fraksion haydash, kislota-ishqorli ekstraksiya, organik erituvchilar bilan ekstraksiya, ion suyuqliklari, chuqur evtektik erituvchilar, adsorbsion ajratish, membranali jarayonlar, kristallash va katalitik gidrodenitrogenlash usullari ilmiy-texnologik nuqtayi nazardan baholandi. Mahalliy ko‘mir qatroni uchun ko‘p bosqichli, resurs-tejamkor va ekologik xavfsiz texnologik sxema taklif qilindi: dastlabki suvsizlantirish va fraksiyalash, maqsadli fraksiyalarni selektiv ekstraksiyalash, adsorbsion tozalash, kristallash yoki qayta haydash orqali yakuniy tozalash hamda erituvchilarni regeneratsiya qilish. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, mahalliy xomashyo uchun bitta universal usul yetarli emas; yuqori selektivlikka erishish uchun ekstraksiya, adsorbsiya va past haroratli fraksion ajratish integratsiyalangan holda qo‘llanishi maqsadga muvofiq.