QONNING KISLOTALANISHI SHAROITIDA MONOTSITLARNING XOLESTERIN BILAN ISHLASH QOBILIYATI - Yoqubov Sirojiddin; Tursunov Boburjon (Ta’lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2026)
Annotatsiya: Ateroskleroz butun dunyo bo‘ylab kardiovaskulyar kasallanish va o‘limning asosiy sabablaridan biri bo‘lib qolmoqda. Ushbu patologik jarayonning markaziy bosqichi bu monotsitlarning arterial intima qatlamiga infiltratsiyasi, ularning makrofaglarga differentsiatsiyasi va keyinchalik xolesterin bilan yuklanishi natijasida “ko‘pik hujayra” (foam cell) ga aylanishidir [2]. Ko‘pik hujayralarining to‘planishi aterosklerotik blyashkaning shakllanishi va beqarorlashuvida hal qiluvchi rol o‘ynaydi [1]. So‘nggi o‘n yillikdagi ilmiy tadqiqotlar aterosklerotik lezyonlarning, ayniqsa ularning rivojlangan va lipidlarga boy hududlarida, hujayradan tashqari muhitning kislotalashishini aniq ko‘rsatdi [2]. Ushbu kislotali mikro muhit (pH 5.5 - 6.5 gacha) monotsitlardan kelib chiqqan makrofaglarning xolesterin metabolizmini tubdan o‘zgartirishi mumkin [3]. Mazkur sharhli maqolaning asosiy maqsadi qonning kislotalanishi sharoitida monotsitlarning xolesterin bilan ishlash qobiliyatining o‘zgarish mexanizmlari va “ko‘pik hujayra” hosil bo‘lish jarayonlarini chuqur yoritishdan iborat. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kislotali muhit makrofaglar yuzasida proteoglikanlar ishlab chiqarilishini oshirib, past zichlikdagi lipoproteinlarning (PZLP) bog‘lanishi va hujayra ichiga olinishini kuchaytiradi [1]. Shu bilan birga, hujayra ichi pH ning pasayishi (kislotalanishi) xolesterinni esterlaydigan asosiy ferment ACAT1 faolligini sezilarli darajada susaytiradi, bu esa erkin xolesterinning hujayrada to‘planishiga va uning sitotoksik ta’siriga olib keladi [2]. Bundan tashqari, makrofaglar tomonidan yig‘ilgan past zichlikdagi lipoproteinlarni hazm qilish uchun maxsus “lizosoma sinapsi” deb ataladigan kislotali hujayradan tashqari bo‘shliq yaratilishi ham ko‘pik hujayra hosil bo‘lishining muhim mexanizmlaridan biri sifatida tavsiflangan [8]. Ushbu sharhda 2015-2025 yillar oralig‘ida nashr etilgan ilmiy asoslangan maqolalar va tadqiqot natijalariga tayangan holda, kislotali mikro muhitning xolesterin metabolizmiga ta’sirining molekulyar mexanizmlari, ACAT1 fermenti faolligining o‘zgarishi, lizosoma sinapsining shakllanishi va uning aterogenezdagi o‘rni batafsil tahlil qilinadi. Ushbu mexanizmlarni tushunish aterosklerozni davolash va oldini olishning yangi strategiyalarini ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega.