PAROLLARNI HIMOYALASHDAGI KOMBINATORIKA ROLI - Rahmatov Abbosbek; Jabborov Behzod (Ta’lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2025)
KIRISH Bugungi raqamli davrda axborot xavfsizligi eng muhim masalalardan biriga aylandi. Har bir foydalanuvchi o‘zining shaxsiy ma’lumotlari, moliyaviy axboroti, ijtimoiy tarmoqlardagi hisoblari va elektron tizimlarga kirish huquqini parol yordamida himoya qiladi. Parollar – inson va tizim o‘rtasidagi birinchi xavfsizlik darvozasi bo‘lib, ularning kuchliligi va murakkabligi axborot xavfsizligi darajasini belgilab beradi. Biroq, ko‘pchilik foydalanuvchilar hali ham oddiy, tez yodda qoladigan parollardan foydalanadi. Bu esa parolni “brutfors” (brute-force) yoki “lug‘at” (dictionary attack) kabi avtomatlashtirilgan hujumlarga nisbatan zaif qiladi. Aynan shu nuqtada kombinatorika – matematik tarmoq sifatida – parollar himoyasida beqiyos ahamiyat kasb etadi. Kombinatorika parolning barcha mumkin bo‘lgan kombinatsiyalarini tahlil qilish, ularning sonini aniqlash, ehtimollik asosida xavfsizlik darajasini baholash imkonini beradi. Masalan, 8 belgili parolda 26 ta lotin harfi, 10 ta raqam va 10 ta maxsus belgidan foydalanilsa, ularning umumiy kombinatsiyalar soni milliardlab natijalarni beradi. Shu bois, kombinatorika nafaqat parol yaratishda, balki kriptografik tizimlarni loyihalashda ham asosiy matematik tayanch hisoblanadi. Mazkur maqolada parol xavfsizligida kombinatorika nazariyasining o‘rni, uning amaliy qo‘llanilishi, hisoblash modellari va himoya samaradorligini oshirishdagi matematik yondashuvlar tahlil qilinadi.