“YAKKA AHMAD VA ERNAZARXON” DOSTONLARIDAGI OBRAZLARNING QIYOSIY TADQIQI - To’laganova Nilufar Nigmat qizi (Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2025)
ANNOTATSIYASI Ushbu maqola o ‘zbek folklorshunosligi uchun muhim hisoblangan “Yakka Ahmad va Ernazarxon” dostonlaridagi obrazlarning qiyosiy tadqiqiga bag‘ishlangan. Maqola magistrlar, mustaqil izlanuvchilar hamda doktorantlar uchun mo‘ljallangan. San‘atning boshqa turlari kabi badiiy adabiyot ham hayotni undagi insonlarning ruhiy holati, o‘y-fikrlarini aks ettiradi. Inson tasviri yo‘q joyda badiiy adabiyot ham bo‘lmaydi. Shunga ko‘ra adabiyotda markaziy o‘rinni egallovchi tushuncha ham obraz qahramon tushunchasidir. Obraz-timsol tushunchasini anglatadi. Obraz-ijodkorning fikrtuyg‘ulari singdirilgan hayot manzarasini anglatadi. Jo‘n qilib aytadigan bo‘lsak, badiiy asarda aks ettirilgan inson siymosini anglatadi. Ergash Jumanbulbul o‘g‘lining “Yakka Ahmad” dostonida Oqbilak ro‘molining uchiga xat tugib jo‘natadi. O‘zbek xalqi orasida nikoh to‘yi marosimlarining ko ‘pchilik uzvlari ro‘mol, ro‘molcha ishtirokida o‘tadi. Jumladan, qiz va yigitning unashtirilganini xalqqa ma‘lum qilish maqsadida “ro‘mol to‘yi” o‘tkaziladi. O‘zbekistonning deyarli barcha viloyatlarida “ro‘mol to‘yi” nikoh to‘yi marosimlari tizimining tayanch bo‘g‘inlaridan hisoblanadi. N.P.Lobacheva “ro‘mol to‘yi”Qoraqalpoq nikoh to‘yining tarkibiy qismlaridan biri ekanligini yozgan. Markaziy Osiyoda yashovchi boshqa xalqlar orasida ham bu an‘ananing keng yoyilganligi nikoh marosimidagi ayni halqaning qadimdan kelayotganligini dalillaydi. Ro‘mol bilan bog‘liq marosim, odatlar chegarasi bu bilan cheklanmaydi. Yigit tomon qizga jo‘natgan sarpolar taxining “oq ro‘mol”dan boshlanishi, kuyovning go‘shangasiga kirib, “soch silar” soch siypatarudumida shoyi ro‘mol bilan kelin sochini silashi, nikoh to‘yida ikki yoshning bir oila qurganliklarining ramziy belgisi sifatida “ro‘molcha” tarqatilishini esga olish kifoya. Motam marosimida ham mayit qabrga qo‘yilgach, ro‘molcha yoki belbog‘ning kelganlarga ulashilishi bejiz emas.Sanab o‘tilgan urf-odatlar ertak va dostonlarda ham o‘z badiiy ifodasini topgan. 1 “Alpomish” dostonida Qalmoq yurtiga ko‘chib borgan Boysarini ko‘rib kelish uchun borayotgan Surxayl kampirdan, Qorajon yo‘l bo ‘lsin, deb so‘raganida, Surxayl kampir: Atashtirib ro‘mol berib kelaman,-deb javob beradi.