PARKINSON KASALLIGI: KELIB CHIQISHI, BELGILARI VA ZAMONAVIY DAVOLASH USULLARI - Xodjamova Gulbaxor Adhamjon qizi; Alijonov Abdulahad Akbarjon o‘g‘li (Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2026)
Annotatsiya:  Parkinson  kasalligi  —  markaziy  asab  tizimining  surunkali  va progressiv neyrodegenerativ kasalligi bo‘lib, bosh miyaning substantia nigra qismida joylashgan  dopaminergik  neyronlarning  bosqichma-bosqich  nobud  bo‘lishi  bilan tavsiflanadi.  Ushbu  neyronlar  dopamin  ishlab  chiqaradi  va  u  harakatlarni muvofiqlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Dopamin darajasining pasayishi natijasida bazal gangliyalar faoliyati izdan chiqadi va bu harakat buzilishlariga olib keladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, Parkinson kasalligi dunyo bo‘yicha millionlab insonlarda uchraydi va ayniqsa 60 yoshdan yuqori aholida keng tarqalgan. Kasallikning asosiy klinik belgilari — dam holatidagi tremor (titroq), bradikineziya (harakatlarning  sekinlashuvi),  mushak  rigidligi  va  postural  beqarorlikdan  iborat. Bundan  tashqari,  depressiya,  uyqu  buzilishlari,  vegetativ  o‘zgarishlar  va  kognitiv pasayish kabi noharakat belgilar ham kuzatiladi. Parkinson kasalligining etiologiyasi to‘liq  aniqlanmagan  bo‘lsa-da,  uning  rivojlanishida  genetik  moyillik,  atrof-muhit omillari  (pestitsidlar,  toksinlar),  oksidlovchi  stress  va  mitoxondrial  disfunktsiya muhim  rol  o‘ynashi  aniqlangan.  Patogenez  jarayonida  alfa-sinuklein  oqsilining to‘planishi  va  Lewy  tanachalari  hosil  bo‘lishi  kuzatiladi,  bu  esa  neyronlarning degeneratsiyasini  kuchaytiradi.  Zamonaviy  diagnostika  asosan  klinik  belgilar  va nevrologik  tekshiruvlarga  asoslanadi,  qo‘shimcha  ravishda  magnit-rezonans tomografiya va funksional tasvirlash usullari qo‘llaniladi. Davolashda asosiy maqsad dopamin  yetishmovchiligini  kompensatsiya  qilish  va  simptomlarni  kamaytirishdan iborat bo‘lib, buning uchun levodopa, dopamin agonistlari va boshqa farmakologik vositalar  keng  qo‘llaniladi.  Shuningdek,  chuqur  miya  stimulyatsiyasi  (DBS)  kabi jarrohlik usullari ham samarali hisoblanadi. So‘nggi yillarda gen terapiyasi va hujayra asosidagi davolash usullari ustida ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Kasallikni erta aniqlash  va  kompleks  davolash  bemorlarning  hayot  sifatini  sezilarli  darajada yaxshilashga yordam beradi.