MAHALLIY KO‘MIR QATRONI TARKIBIDAN GETEROSIKLIK BIRIKMALARNI AJRATIB OLISHNING ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARI - Erkinov Hikmat G‘ayrat O‘g‘li; Xoliqova Sevara Djasurjonova (Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 2026)
Annotatsiya Maqolada mahalliy ko‘mir qatroni tarkibidan geterosiklik birikmalarni ajratib olishning zamonaviy texnologik yondashuvlari tahlil qilindi. Ko‘mir qatroni murakkab ko‘p  komponentli  xomashyo  bo‘lib,  uning  tarkibida  policiklik  aromatik uglevodorodlar  bilan  bir  qatorda  azot,  kislorod  va  oltingugurt  tutgan  geterosiklik birikmalar ham uchraydi. Bunday birikmalar, xususan piridin, xinolin, indol, karbazol, akridin,  benzofuran  va  tiofen  hosilalari  farmatsevtika,  bo‘yoq  moddalar, agroximikatlar, korroziya ingibitorlari, polimer qo‘shimchalari hamda maxsus organik sintez mahsulotlari uchun qimmatli oraliq mahsulotlar hisoblanadi. Shu bilan birga, ular katalizatorlarni zaharlashi, gidrotozalash jarayonlarida energiya sarfini oshirishi va ekologik xavf tug‘dirishi sababli qatronni chuqur qayta ishlashdan oldin selektiv ajratish  talab  etiladi.  Ishda  fraksion  haydash,  kislota-ishqorli  ekstraksiya,  organik erituvchilar bilan ekstraksiya, ion suyuqliklari, chuqur evtektik erituvchilar, adsorbsion ajratish,  membranali  jarayonlar,  kristallash  va  katalitik  gidrodenitrogenlash  usullari ilmiy-texnologik  nuqtayi  nazardan  baholandi.  Mahalliy  ko‘mir  qatroni  uchun  ko‘p bosqichli,  resurs-tejamkor  va  ekologik  xavfsiz  texnologik  sxema  taklif  qilindi: dastlabki  suvsizlantirish  va  fraksiyalash,  maqsadli  fraksiyalarni  selektiv ekstraksiyalash,  adsorbsion  tozalash,  kristallash  yoki  qayta  haydash  orqali  yakuniy tozalash hamda erituvchilarni regeneratsiya qilish. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, mahalliy  xomashyo  uchun  bitta  universal  usul  yetarli  emas;  yuqori  selektivlikka erishish  uchun  ekstraksiya,  adsorbsiya  va  past  haroratli  fraksion  ajratish integratsiyalangan holda qo‘llanishi maqsadga muvofiq.