STRESNING MARKAZIY NERV TIZIMIGA TA’SIRI - Sotvoldiyeva Gulsevar Abduzoxid qizi (Ta’limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari, 2026)
Annotatsiya: Stress inson organizmining ichki va tashqi omillarga javob reaksiyasi bo‘lib, u markaziy nerv tizimining faoliyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi [1]. Stress paytida gipotalamus, gipofiz va buyrak usti bezi tizimi faollashadi va kortizol hamda adrenalin kabi gormonlar ajraladi [2]. Ushbu gormonlar neyronlarning faoliyatini o‘zgartiradi, sinaptik signal uzatishni kuchaytiradi yoki kamaytiradi, shu bilan birga organizmni ogohlantiruvchi va “kurash yoki qochish” holatiga tayyorlaydi [3][5]. Uzoq muddatli stress hipokampusdagi neyronlarning hajmini kamaytiradi, bu xotira va yangi bilimlarni o‘zlashtirish qobiliyatining pasayishiga olib keladi [4]. Shu bilan birga, amigdala faoliyati ortadi, bu esa insonni qo‘rquvli va bezovtalik holatiga olib keladi [5]. Stressning surunkali ta’siri neyronlar degeneratsiyasiga sabab bo‘lishi mumkin, ya’ni ba’zi asab hujayralari faoliyatini yo‘qotadi yoki o‘ladi [4]. Ayniqsa, bolalik va o‘smirlik davrida stressning salbiy ta’siri kattalarga nisbatan kuchliroq bo‘lib, kognitiv va hissiy rivojlanishga sezilarli ta’sir qiladi [6]. Stress markaziy nerv tizimiga ta’sir qilishi bilan birga vegetativ nerv tizimi faoliyatini ham tartibga soladi, bu yurak urishi, qon bosimi va nafas olish jarayonlariga ta’sir qiladi [2]. Shu sababli uzoq davom etuvchi stress yurak-qon tomir tizimi kasalliklarini, gipertenziya va surunkali kasalliklar rivojlanishiga olib kelishi mumkin [4]. Shuningdek, stress immun tizimining faoliyatini susaytiradi va organizmni infeksiyalarga nisbatan sezgir qiladi [2][3]. Stressning markaziy nerv tizimiga ta’siri kognitiv, hissiy va fiziologik jarayonlar o‘rtasidagi murakkab o‘zaro bog‘liqlik orqali namoyon bo‘ladi [1][3]. Stressga qarshi tabiiy himoya mexanizmlari mavjud bo‘lib, jismoniy mashqlar, meditatsiya, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, psixologik maslahatlar va ruhiy dam olish markaziy nerv tizimining moslashuvchanligini oshiradi va stressning salbiy oqibatlarini kamaytiradi [3][5]. Xulosa qilib aytganda, stressning markaziy nerv tizimiga ta’siri murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, u insonning kognitiv qobiliyati, hissiy holati, fiziologik jarayonlari va umumiy salomatligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli stressni boshqarish, uning salbiy oqibatlarini kamaytirish va moslashuv mexanizmlarini rivojlantirish inson salomatligini saqlash, hayot sifatini yaxshilash hamda markaziy nerv tizimi funksiyalarini optimal darajada saqlashda muhim ahamiyatga ega [1][2][3].