INTERNETDAGI ELEKTRON TIJORAT TIZIMLARI
Keywords:
elektron tijorat, internet tizimlari, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, raqamli iqtisodiyot, O'zbekiston, xavfsizlik, rivojlanish istiqbollari.Abstract
Maqolada iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari doirasida internetdagi elektron tijorat tizimlarining nazariy asoslari, texnologik komponentlari va iqtisodiy ahamiyati tahlil qilinadi. Elektron tijoratning ta'rifi, turlari (B2B, B2C, C2C va boshqalar), asosiy infratuzilmasi (to'lov gateway'lari, xavfsizlik mexanizmlari, AI va blockchain integratsiyasi) hamda global bozordagi o'rni ko'rib chiqiladi. Xususan, 2025-yil holatiga ko'ra global elektron tijorat bozori hajmi taxminan 5-6 trillion AQSh dollariga yetgani, bu esa raqamli iqtisodiyotning jadal o'sishini aks ettirishi ta'kidlanadi. O'zbekiston kontekstida elektron tijoratning rivojlanish bosqichlari, qonuniy-huquqiy bazasi ("Elektron tijorat to'g'risida"gi O'RQ-792-son Qonun, "Raqamli O'zbekiston-2030" strategiyasi), mahalliy platformalar (Uzum, Click va boshqalar) misolida joriy holati baholanadi. Bozorda 9-11% o'sish kutilayotgani, ammo infratuzilma cheklovlari, kibertahdidlar va mutaxassislar yetishmasligi kabi muammolar mavjudligi qayd etiladi. Maqolada ushbu muammolarni bartaraf etish bo'yicha takliflar – ta'limni kuchaytirish, xavfsizlik choralarini takomillashtirish va yangi texnologiyalarni joriy etish ilgari suriladi. Tadqiqot elektron tijorat tizimlarining O'zbekiston iqtisodiyotida YaIM o'sishiga, kichik biznesni qo'llab-quvvatlashga va global bozorga integratsiyaga qo'shgan hissasini ochib berishga qaratilgan bo'lib, ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.
References
1. O‘zbekiston Respublikasining “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi Qonuni // O‘RQ-792-son. 29.09.2022 y. // https://lex.uz/docs/6224643
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston-2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-6079-son Farmoni. 05.10.2020 y. // https://lex.uz/docs/5030959
3. Statista. eCommerce – Worldwide Statistics & Facts. 2025. // https://www.statista.com/topics/871/online-shopping/
4. KPMG. E-commerce in Uzbekistan and Central Asia: Market Overview and Prospects. 2023 (2025-yil uchun yangilangan prognozlar). // https://kpmg.com/uz/en/home/insights.html
5. Trends and Problems of Development of Electronic Commerce in Uzbekistan // Journal of Law Research Registration, Scientific Research and Sustainable Development. Vol. 3, No. 12, 2023. pp. 45-52.
6. Current Tendencies of E-Commerce Development in Uzbekistan // Proceedings of the International Conference on Digital Economy. Tashkent, 2024.
7. O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi (Infocom.uz). Raqamli iqtisodiyot va elektron tijorat statistikasi. 2025 yil hisobotlari.
8. Spot.uz. “Uzum bozori 2025-yilda 1,5 milliard dollar qiymatga yetdi” // Yangiliklar arxivi. 2025 yil iyul.
9. Gazeta.uz. “O‘zbekistonda elektron tijorat bozori o‘sishi va mahalliy platformalar” // Iqtisodiy tahlillar. 2025 yil.
10. World Bank. Digital Development Overview: Uzbekistan. 2024-2025 Update. // https://www.worldbank.org/en/country/uzbekistan
11. UNCTAD. Digital Economy Report 2024: Shaping an Environmentally Sustainable and Inclusive Digital Future. Geneva, 2024.
12. E-commerce in Central Asia: Opportunities and Challenges // Eurasian Development Bank Report. 2025.
13. TechCrunch. “Uzbekistan’s Uzum becomes Central Asia’s first unicorn with $1.5B valuation”. 2025.
14. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va raqamli iqtisodiyot ko‘rsatkichlari. 2025 yil.
15. ResearchGate va CyberLeninka platformalaridagi O‘zbekiston olimlari tomonidan nashr etilgan “Elektron tijoratning iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni” mavzusidagi maqolalar to‘plami. 2023-2025 yy.
