LANDSHAFT ASSIMETRIYASINING NAZARIY ASOSLARI VA UNING MARKAZIY OSIYO TOG‘LI HUDUDLARIDA NAMOYON BO‘LISH XUSUSIYATLARI
Keywords:
landshaft assimetriyasi, geografik qobiq, Ber qonuni, morfologik asimmetriya, strukturali asimmetriya, orografik baryer, Pomir, Zarafshon tizmasi, landshaft sferasi.Abstract
Ushbu maqolada tabiatdagi simmetriya va asimmetriya tushunchalarining geografik mohiyati hamda landshaftshunoslikdagi ahamiyati nazariy jihatdan tahlil qilingan. Muallif A.Brave, K.M.Ber va F.N.Milkovlarning ilmiy qarashlariga tayangan holda, landshaft asimmetriyasini vujudga keltiruvchi omillar – Yerning aylanishi (Koriolis kuchi), orografik tuzilish va iqlimiy to‘siq (baryer) effektini yoritib bergan. Maqolada landshaft asimmetriyasining ikki sinfi: to‘liq morfologik asimmetriya (daryo vodiylari, tog‘ tizmalari) va to‘liq bo‘lmagan strukturali asimmetriya (tepaliklar yonbag‘ridagi farqlar) tasniflangan. Markaziy Osiyo mintaqasi misolida, xususan, Zarafshon va Pomir tog‘ tizmalari hamda Farg‘ona va Issiqko‘l botiqlarida landshaftlarning ekspozitsiya bo‘yicha turlicha shakllanishi ilmiy asoslangan. Xulosa qilinishicha, asimmetriya – bu landshaft sferasining differensiyalanishidagi asosiy geografik qonuniyatlardan biridir.
References
1. Abdulqosimov A.A. (1982). O‘rta Osiyo landshaftlari va ularni rayonlashtirish masalalari (yoki shunga oid 1982-yilgi maqolalari/monografiyasi).
2. Abdulqosimov A.A. (1990). O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi (yoki mintaqaviy landshaftshunoslikka oid ishlari).
3. Ber K.M. (1857). Kaspoy dengizi havzasidagi daryolar haqida (Über ein allgemeines Gesetz in der Gestaltung der Flußbetten - daryo o‘zanlarining shakllanishi haqidagi qonuniyat).
4. Milkov F.N. (1981). Fizicheskaya geografiya: uchenie o landshafte i geograficheskaya zonalnost (Tabiiy geografiya: landshaft va geografik zonallik haqida ta’limot). Voronej.
5. Shafranovskiy I.I. (1968). Simmetriya v prirode (Tabiatda simmetriya). Leningrad: Nedra.
6. Shubnikov A.V. (1957). Simmetriya i antisimmetriya (Simmetriya va antisimmetriya haqida asarlari yoki maqolalari).
7. Urmantsev Yu.A. (1974). Simmetriya prirody i priroda simmetrii (Tabiat simmetriyasi va simmetriya tabiati). Moskva: Mysl.
