MUINIDDIN NATANZIY VA FASIH HAVOFIYNING ASARLARIDA CHIG‘ATOY ULUSI MUSTAQILLIK DAVRINING YORITILISHI
Keywords:
Chig‘atoy ulusi, mustaqillik, Muiniddin Natanziy, Fasih Havofiy, Muntaxab ut-tavorix, Mujmal-i Fasihiy, suverenitet, Movarounnahr, Duvaxon, Kebekxon, manbashunoslik.Abstract
Maqolada XIV asr oxiri – XV asr birinchi yarmi tarixshunosligining o‘ziga xos vakillari Muiniddin Natanziy va Fasih Havofiy asarlarida Chig‘atoy ulusi mustaqillik davri (1306–1346) tarixining yoritilishi manbashunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilingan. Tadqiqotda “Muntaxab ut-tavorix-i Muiniy” va “Mujmal-i Fasihiy” asarlaridagi ma’lumotlar qiyosiy o‘rganilib, ulusning suverenitetga erishish jarayonlari, Duvaxon avlodlari o‘rtasidagi sulolaviy kurashlar hamda ma’muriy-hududiy o‘zgarishlarning aks etishi yoritilgan. Muallif ushbu manbalar orqali Chig‘atoy ulusi mustaqilligining ijtimoiy-siyosiy asoslarini va mahalliy turk-mo‘g‘ul aristokratiyasining davlat boshqaruvidagi o‘rni oshib borishini ilmiy asoslab beradi. Maqolada Natanziy va Havofiy ma’lumotlarining retrospektiv tahlili Chig‘atoy ulusi mustaqilligini Movarounnahrda milliy davlatchilik an’analari tiklanishining muhim bosqichi sifatida baholash imkonini berishi ko‘rsatilgan.
References
Muiniddin Natanziyning “Muntaxab ut-tavorix-i Muiniy” va Fasih Havofiyning “Mujmal-i Fasihiy” asarlari Chig‘atoy ulusining 1306–1346-yillardagi mustaqil taraqqiyot davrini yoritishda o‘ziga xos manbashunoslik bazasini shakllantiradi. Mazkur manbalarning retrospektiv tahlili natijasida quyidagi ilmiy xulosalarga kelindi: Birinchidan, Muiniddin Natanziy ma’lumotlari Chig‘atoy ulusi mustaqilligining ijtimoiy tayanchini ochib berishda noyob ahamiyatga ega. Muallif ulus suverenitetini nafaqat xonlar irodasi, balki mahalliy turk-mo‘g‘ul aristokratiyasining (barlos, jaloyir va b.) markaziy hokimiyat atrofida jipslashishi natijasi sifatida talqin etadi. Bu esa 1306-yildan keyingi davrni Movarounnahrda “davlat ichidagi davlat” modelidan yaxlit milliy davlatchilik tizimiga o‘tish bosqichi deb baholashga asos bo‘ladi. Ikkinchidan, Fasih Havofiyning xronologik aniqlikka asoslangan ma’lumotlari ulus mustaqilligining huquqiy va xronologik tizimini tiklash imkonini beradi. Uning asarida Duvaxon avlodlari o‘rtasidagi sulolaviy munosabatlar va Kebekxon islohotlarining yilma-yil bayon etilishi, ulusning tashqi siyosatda mustaqil sub’ekt sifatida shakllanish jarayonlarini ashyoviy dalillar bilan boyitadi.
