TILSHUNOSLIKDA FRAZEOLOGIYANING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI
Keywords:
frazeologiya, frazeologik birlik, idiomatiklik, turg‘un birikma, aralash ma’no, kompozitsionallik, Vinogradov, Bally, Kunin, Shavkat Rahmatullayev, o‘zbek tilshunosligi, korpus lingvistikasi.Abstract
Ushbu maqolada tilshunoslikda frazeologiyaning ilmiy-nazariy asoslari yoritiladi. Frazeologiya tilning tayyor, turg‘un va ko‘p hollarda ko‘chma ma’noli birliklarini o‘rganuvchi soha sifatida tavsiflanadi. Maqolada frazeologiya terminining shakllanish tarixi, Charles Bally, V.V. Vinogradov, A.V. Kunin, A.P. Cowie, Pawley va Syder kabi olimlarning bu boradagi ilmiy qarashlari tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘zbek tilshunosligida frazeologiya maktabining yaratilishi, xususan, professor Sh. Rahmatullayev, B. Yo‘ldoshev va A. Mamatovlarning ilmiy merosi hamda turg‘un birikmalarning tadqiqiga qo‘shgan hissalari ochib beriladi. Maqolada frazeologik birliklarning asosiy belgilari — turg‘unlik, takror qo‘llanish, semantik yaxlitlik, idiomatiklik va qisman yoki to‘liq nokompozitsionallik masalalari ko‘rib chiqiladi. Frazeologik birliklarni tasniflashning semantik, struktur va funksional yondashuvlari yoritilib, zamonaviy tilshunoslikda ularning korpus lingvistikasi, leksikografiya, til o‘qitish, tarjimashunoslik, psixolingvistika va neyrolingvistika bilan aloqasi ochib beriladi. Xususan, o‘zbek tili milliy korpusida frazeologizmlarni elektron teglash masalalariga to‘xtalinadi. Maqola yakunida frazeologiya til tizimidagi tayyor birliklar mexanizmini, milliy-madaniy xotirani va nutq tabiiyligini tushuntirishda markaziy ahamiyatga ega ekani asoslanadi.
References
1. Autelli, E. “The Origins of the Term ‘Phraseology’.” Yearbook of Phraseology, 2021.
2. Oxford Research Encyclopedia of Linguistics. “Idioms and Phraseology.” 2019.
3. Cambridge Dictionary. “Idiom.”
4. Routledge Encyclopedia of Philosophy. “Compositionality.”
5. Cowie, A.P. (ed.). Phraseology: Theory, Analysis, and Applications. Oxford University Press, 1998.
6. Groom, N. Phraseology: A Critical Reassessment.
7. Vinogradov, V.V. Frazeologik birliklar tasnifiga oid tadqiqotlar.
8. Kunin, A.V. Ingliz frazeologiyasi bo‘yicha tadqiqotlar.
9. Cambridge Handbook of English Corpus Linguistics. “Lexicography and Phraseology.”
10. Bestgen, Y., Granger, S. “Quantifying the Development of Phraseological Competence in L2 English Writing.”
11. Phraseology and Translation bo‘yicha zamonaviy tadqiqotlar.
12. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tili frazeologiyasining ba’zi masalalari. – Toshkent: Fan, 1966.
13. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining izohli frazeologik lug‘ati. – Toshkent: O‘qituvchi, 1978.
14. Yo‘ldoshev B. O‘zbek frazeologiyasi va frazeografiyasining dolzarb muammolari. – Samarqand: SamDU nashri, 2013.
15. Mamatov A. O‘zbek tili frazeologizmlarining shakllanishi masalalari. – Toshkent: Fan, 1999.
16. Mengliyev B. Hozirgi o‘zbek tili (tizimli tilshunoslik asoslari). – Toshkent: Tafakkur bo‘stoni, 2018.
