ARTERIAL GIPERTENZIYANI
Keywords:
Arterial gipertenziya, yuqori qon bosimi, sistolik bosim, diastolik bosim, yurak-qon tomir tizimi, miokard infarkti, miya insulti, yurak yetishmovchiligi, buyrak shikastlanishi, endotelial disfunktsiya, renin-angiotenzin-aldosteron tizimi, simpatik asab tizimi, gemodinamik buzilish, arterial bosim nazorati, essensial gipertenziya, ikkilamchi gipertenziya, xavf omillari, semizlik, stress, tuz iste’moli, dislipidemiya, metabolik sindrom, profilaktika, antihipertenziv terapiya, kardiovaskulyar xavf, surunkali kasallik.Abstract
Arterial gipertenziya — bu arterial qon bosimining uzoq muddat davomida doimiy ravishda yuqori bo‘lib turishi bilan kechadigan surunkali yurak-qon tomir kasalligi hisoblanadi. Ushbu holat organizmning gemodinamik tizimida chuqur o‘zgarishlar yuzaga kelishi, tomirlar tonusining buzilishi va yurak faoliyatiga ortiqcha yuk tushishi bilan xarakterlanadi. Arterial gipertenziya zamonaviy tibbiyotda eng keng tarqalgan va eng muhim ijtimoiy-tibbiy muammolardan biri hisoblanadi. Kasallik ko‘pincha uzoq vaqt davomida simptomsiz kechadi, shu sababli u “yashirin qotil” deb ham ataladi. Bemorlar ko‘pincha kasallikni faqat og‘ir asoratlar — miya insulti, miokard infarkti, yurak yetishmovchiligi yoki buyrak shikastlanishi paydo bo‘lgandan keyin sezadilar. Shu sababli arterial gipertenziya erta aniqlash va muntazam nazoratni talab qiladi. Etiologik jihatdan arterial gipertenziya birlamchi (essensial) va ikkilamchi turlarga bo‘linadi. Birlamchi gipertenziya ko‘p omilli bo‘lib, irsiy moyillik, stress, semizlik, tuz iste’moli va kamharakat turmush tarzi bilan bog‘liq. Ikkilamchi gipertenziya esa buyrak, endokrin yoki qon tomir tizimi kasalliklari natijasida rivojlanadi. Patogenezida renin-angiotenzin-aldosteron tizimi faollashuvi, simpatik nerv tizimi kuchayishi, endotelial disfunktsiya va natriy-suv retensiyasi asosiy rol o‘ynaydi. Bu jarayonlar tomir qarshiligining oshishiga va arterial bosimning doimiy ko‘tarilishiga olib keladi. Arterial gipertenziya xavf omillarini erta aniqlash, profilaktika choralari va to‘g‘ri davolash yurak-qon tomir asoratlarining oldini olishda muhim ahamiyatga ega.
References
1. Harrison’s Principles of Internal Medicine. 21st Edition. McGraw-Hill Education, 2022.
2. Braunwald’s Heart Disease: A Textbook of Cardiovascular Medicine. Elsevier, 2020.
3. European Society of Cardiology (ESC). Guidelines for the Management of Arterial Hypertension, 2024.
4. World Health Organization (WHO). Hypertension and Cardiovascular Risk Report, 2023.
5. American Heart Association (AHA). High Blood Pressure Clinical Guidelines, 2023.
6. Goodman & Gilman’s The Pharmacological Basis of Therapeutics. 14th Edition.
7. UpToDate Clinical Knowledge Base: Hypertension Management, 2025.
8. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Ichki kasalliklar bo‘yicha klinik protokollar, 2022.
9. Kasper D.L. Harrison’s Manual of Medicine, 20th Edition.
10. Tibbiyot institutlari uchun “Ichki kasalliklar” darsligi. Ministerlik nashri.
