TURKIY TILLAR TIPOLOGIYASI: UMUMIY VA FARQLI MORFOSINTAKTIK XUSUSIYATLAR
Keywords:
Ushbu maqolada turkiy tillar makrooilasiga mansub tillarning (xususan, o'zbek, turk, qozoq, qirg'iz, tatar, saxa va chuvash tillarining) umumiy va farqli morfosintaktik xususiyatlari qiyosiy-tipologik hamda areal metodlar asosida tadqiq etilgan. Tadqiqot davomida barcha turkiy tillar uchun universal sanalgan agglutinativ qurilish, grammatik jins (rod) kategoriyasining mutlaqo yo'qligi, egalik affikslari tizimi va qat'iy SOV (Ega - To'ldiruvchi - Kesim) sintaktik tartibi kabi fundamental belgilar tahlil qilingan. Shu bilan birga, tarixiy evolyutsiya va yondosh tillar bilan uzoq muddatli aloqalar (areal ta'sirlar) natijasida yuzaga kelgan jiddiy tipologik farqlar, xususan, kelishik paradigmasidagi o'zgarishlar, fe'l zamonlaridagi tafovutlar hamda fonetik darajadagi singarmonizmning yemirilishi ochib berilgan. Shuningdek, sintaktik sathda ergash gaplar va polipredikativ konstruksiyalarni shakllantirishdagi sintetik hamda analitik usullarning tillararo taqsimoti, ba'zi tillarda interferensiya oqibatida SVO tartibining paydo bo'lishi ilmiy asoslangan. Maqola turkiy tillarning barqaror lisoniy asosga ega bo'lishiga qaramay, evolyutsion jihatdan o'ta moslashuvchan ekanligini isbotlaydi va kelajakdagi makrotipologik izlanishlar uchun muhim yo'nalishlarni belgilab beradi.Abstract
Ushbu maqolada turkiy tillar makrooilasiga mansub tillarning (xususan, o'zbek, turk, qozoq, qirg'iz, tatar, saxa va chuvash tillarining) umumiy va farqli morfosintaktik xususiyatlari qiyosiy-tipologik hamda areal metodlar asosida tadqiq etilgan. Tadqiqot davomida barcha turkiy tillar uchun universal sanalgan agglutinativ qurilish, grammatik jins (rod) kategoriyasining mutlaqo yo'qligi, egalik affikslari tizimi va qat'iy SOV (Ega - To'ldiruvchi - Kesim) sintaktik tartibi kabi fundamental belgilar tahlil qilingan. Shu bilan birga, tarixiy evolyutsiya va yondosh tillar bilan uzoq muddatli aloqalar (areal ta'sirlar) natijasida yuzaga kelgan jiddiy tipologik farqlar, xususan, kelishik paradigmasidagi o'zgarishlar, fe'l zamonlaridagi tafovutlar hamda fonetik darajadagi singarmonizmning yemirilishi ochib berilgan. Shuningdek, sintaktik sathda ergash gaplar va polipredikativ konstruksiyalarni shakllantirishdagi sintetik hamda analitik usullarning tillararo taqsimoti, ba'zi tillarda interferensiya oqibatida SVO tartibining paydo bo'lishi ilmiy asoslangan. Maqola turkiy tillarning barqaror lisoniy asosga ega bo'lishiga qaramay, evolyutsion jihatdan o'ta moslashuvchan ekanligini isbotlaydi va kelajakdagi makrotipologik izlanishlar uchun muhim yo'nalishlarni belgilab beradi.
References
1. Абдураҳмонов, Ғ., & Шукуров, Ш. (1973). Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси. Тошкент: Ўқитувчи.
2. Баскаков, Н. А. (1969). Введение в изучение тюркских языков. Москва: Высшая школа.
3. Тенишев, Э. Р. (Таҳрир.). (1986). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Синтаксис. Москва: Наука.
4. Тенишев, Э. Р. (Таҳрир.). (1988). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Морфология. Москва: Наука.
5. Johanson, L. (1998). The History of Turkic. In L. Johanson & E. Á. Csató (Eds.), The Turkic Languages (pp. 81-125). London: Routledge.
6. Johanson, L. (2021). Turkic (Cambridge Language Surveys). Cambridge: Cambridge University Press.
7. Menz, A., & Schroeder, C. (Eds.). (2023). The Routledge Handbook of Turkish and Turkic Linguistics. London: Routledge.
8. Robbeets, M., & Savelyev, A. (Eds.). (2020). The Oxford Guide to the Transeurasian Languages. Oxford: Oxford University Press.
9. Sayfullayeva, R., va boshq. (2020). Hozirgi o'zbek adabiy tili. Toshkent: Universitet.
