YAHUDIYLIK VA ISLOMNING TARIXIY ILDIZLARI FALSAFASI
Keywords:
Yahudiylik, islom, tarixiy ildizlar, diniy falsafa, monoteizm, yagona Xudo tushunchasi, Tavrot, Qur’on, Ibrohimiy dinlar, payg‘ambarlar an’anasi, axloq, ma’naviyat, diniy tafakkur, Sharq falsafasi, islom falsafasi, yahudiy falsafasi, inson va jamiyat, ilohiy ta’limot, diniy qadriyatlar, tarixiy taraqqiyot.Abstract
Yahudiylik va islom dunyo tarixida muhim o‘rin egallagan yirik monoteistik dinlardan hisoblanadi. Ushbu ikki dinning shakllanishi, rivojlanishi va falsafiy qarashlari insoniyat tafakkuri, axloqiy qadriyatlari hamda jamiyat taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Yahudiylik qadimgi Sharq sivilizatsiyalari davrida shakllangan bo‘lsa, islom dini milodiy VII asrda Arabiston yarim orolida paydo bo‘lib, qisqa vaqt ichida katta hududlarga tarqalgan. Yahudiylikning tarixiy ildizlari qadimgi yahudiy xalqi, ularning diniy an’analari, Tavrot ta’limoti va yagona Xudoga e’tiqod qilish g‘oyasi bilan bog‘liq. Yahudiy falsafasida inson, Xudo, axloq, adolat, bilim va jamiyat masalalari muhim o‘rin egallaydi. Yahudiylikda insonning ma’naviy kamoloti, ezgulik qilish va ilohiy qonunlarga rioya etish asosiy qadriyatlardan biri hisoblanadi. Islom dini esa yahudiylik va xristianlik bilan bir qatorda Ibrohimiy dinlar an’anasining davomchisi sifatida shakllangan. Islomning asosiy manbalari Qur’on va hadislar bo‘lib, unda yagona Allohga e’tiqod, insonning axloqiy mas’uliyati, adolat, ilm olish va jamiyatdagi tartib masalalariga katta e’tibor beriladi. Islom falsafasi qadimgi yunon tafakkuri, Sharq ilmiy merosi va diniy qarashlar bilan uyg‘unlashib, o‘ziga xos falsafiy maktablarni yuzaga keltirgan. Yahudiylik va islom o‘rtasidagi tarixiy va falsafiy yaqinlik ularning umumiy ildizlari, yagona Xudoga ishonch, payg‘ambarlar an’anasi va axloqiy tamoyillarida namoyon bo‘ladi. Har ikki din insonni ma’naviy poklanishga, adolatli bo‘lishga va jamiyat oldidagi burchlarini bajarishga chaqiradi. Ushbu mavzuni o‘rganish diniy-falsafiy tafakkurning rivojlanish jarayonlarini, turli madaniyatlar o‘rtasidagi tarixiy aloqalarni va insoniyat ma’naviy merosining shakllanishini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Yahudiylik va islom falsafasi nafaqat diniy e’tiqod tizimi, balki axloqiy, ijtimoiy va falsafiy qarashlar majmuasi sifatida ham katta ilmiy ahamiyat kasb etadi.
References
1. Qur’on Karim. Islom dinining asosiy manbasi. Tarjimalar va sharhlar asosida.
2. Hadislar to‘plami. Muhammad payg‘ambar sunnatlari va islom axloqiy ta’limotlari manbasi.
3. Tavrot (Torah). Yahudiylik dinining asosiy muqaddas manbasi.
4. Harrison, P. The Cambridge Companion to Judaism and Jewish Philosophy. Cambridge University Press, 2020.
5. Armstrong, K. A History of God: The 4,000-Year Quest of Judaism, Christianity and Islam. New York, 2019.
6. Nasr, S. H. Islamic Philosophy from Its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy. State University of New York Press, 2006.
7. Fakhry, M. A History of Islamic Philosophy. Columbia University Press, 2004.
8. Kraemer, J. L. Maimonides: The Life and World of One of Civilization’s Greatest Minds. Doubleday, 2008.
9. An-Na’im, A. A. Islam and the Secular State: Negotiating the Future of Sharia. Harvard University Press, 2008.
10. Islom ensiklopediyasi. Diniy-falsafiy tushunchalar va tarixiy ma’lumotlar to‘plami.
11. Dinshunoslik asoslari. Oliy ta’lim muassasalari uchun o‘quv qo‘llanma. Toshkent, 2020.
12. Falsafa asoslari. Oliy ta’lim uchun darslik. Toshkent, 2021.
13. Sharq falsafasi tarixi. Falsafiy tafakkur rivojlanishi bo‘yicha o‘quv manba. Toshkent, 2019.
14. Encyclopaedia Britannica. Judaism va Islam bo‘yicha ilmiy maqolalar to‘plami.
15. The Oxford Dictionary of Islam. Oxford University Press, 2018.
