MASHINA TARJIMASI TIZIMLARIDA O‘ZBEK TILI FRAZEOLOGIZMLARI VA IDIOMALARINI ADEKVAT O‘GIRISH MUAMMOLARI
Keywords:
Neyron mashina tarjimasi(NMT), katta til modellari(LLM) frazeologizm, idioma, adekvatlik, lingvistik korpus, semantika.Abstract
Ushbu mavzu mashina tarjimasi (Machine Translation - MT), xususan, neyron tarjima tizimlari (NMT - Google Translate, Yandex Translate, DeepL) va katta til modellari (LLM - ChatGPT, Claude) uchun eng murakkab “og‘riqli nuqta” hisoblanadi. Chunki idiomalar ko‘chma ma’noga ega bo‘lib, ularni so‘zma-so‘z (literal) tarjima qilish matn mantiqini butunlay yo‘qqa chiqaradi.
Mashina tarjimasida lisoniy birliklarning ko’chma ma’nolarini adekvat aks ettirish kognitiv tilshunoslik va kompyuter lingvistikasining eng dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi.Maqolada 200 dan ortiq o’zbekcha frazeologik birliklarning raqamli transformatsiyasi va tarjima jarayonidagi semantik yo’qotishlar o’rganildi.
References
Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining izohli frazeologik lug‘ati. – Toshkent: O‘qituvchi, 1978. – B. 5-12.
Fedorov A. V. Osnovi obshey teorii perevoda (lingvisticheskie problemi). – M.: Visshaya shkola, 2002. – S. 142.
Chomsky N. Aspects of the Theory of Syntax. – MIT Press, 1965. – P. 63-70.
Komissarov V. N. Teoriya perevoda (lingvisticheskie aspekti). – M.: Visshaya shkola, 1990. – S. 75-83.
Pinchuk J. Structural Linguistics and Machine Translation. – London: Language Library, 1971. – P. 112.
Mamatov A. O‘zbek tili frazeologizmlarining shakllanishi va rivojlanishi masalalari. – Toshkent: Fan, 1999. – B. 45-56.
Po‘latov A. Kompyuter lingvistikasi. – Toshkent: Akademnashr, 2011. – B. 88.
Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980. – P. 22-35.
Tojiyev Yo. O‘zbek tili leksologiyasi va frazeologiyasi. – Toshkent: Universitet, 2005. – B. 119. Och F. J., Ney H. (2003). "A Systematic Comparison of Various Statistical Alignment Models". Computational Linguistics, 29(1), 19-51.
