TANNARXNING JARAYONLI KOSTINGI MOHIYATI, YONDASHUVLARI VA QO’LLANISHI
Keywords:
Jarayonli costing, tannarx, ekvivalent birliklar, weighted average, FIFO usuli, xarajatlarni guruhlash, ishlab chiqarish jarayonlari, boshqaruv hisobi, yarim tayyor mahsulot, avtomatlashtirish.Abstract
Ushbu maqolada tannarxni jarayonli kostingi tizimining mohiyati, uning nazariy asoslari, amaliy yondashuvlari va ishlab chiqarish jarayonlarida qo‘llanish mexanizmlari batafsil yoritiladi. Jarayonli costingning asosiy maqsadi — ketma-ket va uzluksiz ishlab chiqarish jarayonlarida mahsulot tannarxini aniq, adolatli va iqtisodiy jihatdan asoslangan tarzda hisoblashdan iborat. Maqolada jarayonlar kesimida xarajatlarni guruhlash usullari, ekvivalent birliklar konsepsiyasi, ishlab chiqarish bosqichlari bo‘yicha yarim tayyor mahsulotlarni baholash tizimi hamda weighted average va FIFO yondashuvlarining afzalliklari va cheklovlari tahlil qilinadi. Shuningdek, jarayonli kostingning kimyo, oziq-ovqat, to‘qimachilik, qurilish materiallari va energetika kabi tarmoqlarda qo‘llanish xususiyatlari o‘rganilib, raqamli texnologiyalar yordamida jarayonli hisobning avtomatlashtirilishi samaradorlikka ta’siri ham ko‘rsatib beriladi.
References
1. Horngren, C., Sundem, G., Stratton, W. (2014). Cost Accounting: A Managerial Emphasis. Jarayonli (process) costing usullari, ekvivalent birliklar, weighted average va FIFO usullari. Elektron manzil: https://studylib.net/doc/26097183/horngren-cost-accounting-16th-editioncf-698-770
2. Drury, C. (2013). Management and Cost Accounting. Cost accounting metodlari, jarayonli costing nazariy va amaliy tushunchalari. Elektron manzil: https://akbt.urdu.uz/uz/books/11356
3. Raxmatov, B. (2025). Korxonalarda ishlab chiqarish xarajatlari hisobga olishda xorij tajribasini qo‘llash. Jarayonli costing va amaliy misollar. Elektron manzil: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz/journal/index.php/GED/article/view/7166
4. Jumaniyazov, I.B. (2025). Concept of Costs and Approaches to Their Classification. Xarajatlar nazariyasi va klassifikatsiyasi, xarajatlarni guruhlash.
Elektron manzil: https://www.gejournal.net/index.php/IJSSIR/article/view/2623
5. Rasulova, Sh.X. (2020). Sanoat korxonasida xarajatlarni hisobga olish holatining tahlili va uni optimallashtirish yo‘llari. Ishlab chiqarish xarajatlarini nazorat qilish va optimallashtirish.
Elektron manzil: https://finance.tsue.uz/index.php/afa/article/view/756
