QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘I VA AKSIZ SOLIG‘INING BYUDJET DAROMADLARIDAGI ULUSHI VA BARQARORLIKKA TA’SIRI. (Ustozlar uchun, 2026)
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) va aksiz soliqlari dunyo bo‘yicha bilvosita soliqlarning eng muhim shakllaridan hisoblanib, davlat byudjetlariga sezilarli daromad keltiradi. Daromad yoki mol-mulkga solinadigan bevosita soliqlardan farqli o‘laroq, bu soliqlar tovar va xizmatlarga qo‘llanadi, bu esa hukumatlarga keng iqtisodiy faoliyatdan uzluksiz daromad olish imkonini beradi. QQS, xususan, ishlab chiqarish va taqsimotning har bosqichida qo‘shilgan qiymatga solinadi, natijada keng va barqaror soliq bazasi shakllanadi. Rivojlangan mamlakatlarda QQS davlat daromadining 20–25%ini tashkil etsa, rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda bu ko‘rsatkich 30–40%gacha yetishi mumkin, chunki bevosita soliqlarni yig‘ish samaradorligi nisbatan past bo‘ladi. Aksiz soliqlari esa tamaki, alkogol, yoqilg‘i va hashamatli mahsulotlarga qo‘llanib, ishonchli daromad manbai bo‘lib xizmat qiladi, chunki bu mahsulotlarga talab odatda nisbatan barqaror bo‘ladi. Jahon miqyosida aksiz soliqlari davlat daromadining taxminan 5–15%ini tashkil etadi, ba’zi mamlakatlarda esa bu ulush yuqoriroq bo‘lishi mumkin.