ARTERIAL GIPERTENZIYANI (Ustozlar uchun, 2026)
Arterial gipertenziya — bu arterial qon bosimining uzoq muddat davomida doimiy ravishda yuqori bo‘lib turishi bilan kechadigan surunkali yurak-qon tomir kasalligi hisoblanadi. Ushbu holat organizmning gemodinamik tizimida chuqur o‘zgarishlar yuzaga kelishi, tomirlar tonusining buzilishi va yurak faoliyatiga ortiqcha yuk tushishi bilan xarakterlanadi. Arterial gipertenziya zamonaviy tibbiyotda eng keng tarqalgan va eng muhim ijtimoiy-tibbiy muammolardan biri hisoblanadi. Kasallik ko‘pincha uzoq vaqt davomida simptomsiz kechadi, shu sababli u “yashirin qotil” deb ham ataladi. Bemorlar ko‘pincha kasallikni faqat og‘ir asoratlar — miya insulti, miokard infarkti, yurak yetishmovchiligi yoki buyrak shikastlanishi paydo bo‘lgandan keyin sezadilar. Shu sababli arterial gipertenziya erta aniqlash va muntazam nazoratni talab qiladi. Etiologik jihatdan arterial gipertenziya birlamchi (essensial) va ikkilamchi turlarga bo‘linadi. Birlamchi gipertenziya ko‘p omilli bo‘lib, irsiy moyillik, stress, semizlik, tuz iste’moli va kamharakat turmush tarzi bilan bog‘liq. Ikkilamchi gipertenziya esa buyrak, endokrin yoki qon tomir tizimi kasalliklari natijasida rivojlanadi. Patogenezida renin-angiotenzin-aldosteron tizimi faollashuvi, simpatik nerv tizimi kuchayishi, endotelial disfunktsiya va natriy-suv retensiyasi asosiy rol o‘ynaydi. Bu jarayonlar tomir qarshiligining oshishiga va arterial bosimning doimiy ko‘tarilishiga olib keladi. Arterial gipertenziya xavf omillarini erta aniqlash, profilaktika choralari va to‘g‘ri davolash yurak-qon tomir asoratlarining oldini olishda muhim ahamiyatga ega.